Cezaevinde Disiplin Cezası ve İnfaz Hâkimliğine Şikâyet
Ceza infaz kurumundan bir “disiplin kurulu kararı” tebliğ edildiğinde ailelerin ilk tepkisi genellikle beklemek olur. Oysa bu konudaki süreler çok kısadır ve geçtiğinde geri alınamaz. Bu sayfa hangi disiplin cezalarının verilebildiğini, soruşturmanın nasıl yürüdüğünü, savunma hakkının nasıl kullanıldığını ve infaz hâkimliğine şikâyet yolunun sürelerini anlatır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza ilişkin hukuki görüş veya tavsiye niteliği taşımaz.
Hangi disiplin cezaları verilebilir?
Çocuklar dışındaki hükümlüler hakkında uygulanabilecek disiplin cezaları kanunda ağırlık sırasına göre sayılmıştır (5275 s.K. m.38). Bu liste kapalıdır; kanunda yazmayan bir ceza verilemez. Ayrıca toplu, bedensel, zalimane, insanlık dışı veya küçültücü cezalar disiplin cezası olarak uygulanamaz.
| Disiplin cezası | Süresi | Kaldırılması için geçmesi gereken süre |
|---|---|---|
| Kınama | — | On beş gün |
| Bazı etkinliklere katılmaktan alıkoyma | Bir aydan üç aya kadar | Bir ay |
| Ücret karşılığı çalışılan işten yoksun bırakma | Bir aydan üç aya kadar | Üç ay |
| Haberleşme veya iletişim araçlarından yoksun bırakma ya da kısıtlama | Bir aydan üç aya kadar | Üç ay |
| Ziyaretçi kabulünden yoksun bırakma | Bir aydan üç aya kadar | Üç ay |
| Hücreye koyma | Bir günden yirmi güne kadar | Altı ay veya bir yıl (eylemin ağırlığına göre) |
Sağ sütun küçük bir ayrıntı gibi görünür ama sonucu büyüktür: disiplin cezalarının tamamı infaz edilip kaldırılmadıkça koşullu salıverilme işlemi yapılmaz (m.48). Yani bir disiplin cezası yalnızca o an yaşanan bir yoksunluk değil, tahliye tarihini doğrudan etkileyebilen bir kayıttır. Bir ceza kesinleştikten sonra, o cezanın infazı tamamlanıp kaldırılması için tabloda gösterilen süreler geçinceye kadar yeniden disiplin cezası gerektiren bir eylemde bulunulursa, her defasında bir üst ceza uygulanır.
Çocuk hükümlüler için ayrı ve daha yumuşak bir düzen kurulmuştur: uyarma, kınama, onarma–tazmin etme–eski hâle getirme, harcamalara sınır koyma, bazı etkinliklere katılmaktan alıkoyma, teşvik esaslı ayrıcalıkları geri alma, iznin ertelenmesi veya ziyaretlerin kapalı yaptırılması, kapalı kuruma iade ve odaya kapatma. Odaya kapatma, çocuğun beş güne kadar — açık havaya çıkma hakkı saklı kalmak üzere — tek başına bir odada tutulmasıdır; çocuğun kurum görevlilerine istediği zaman ulaşmasına engel olunmaz, cezanın öncesinde, sırasında ve sonrasında doktor kontrolünden geçirilir ve infazı sırasında ailesi, avukatı ve yasal temsilcisiyle görüşmesine izin verilir. Çocuklar hakkındaki disiplin cezaları belirli sürelerin sonunda kendiliğinden kalkmış sayılır; ayrıca disiplin kurulu, kurum kurallarına uyma veya iyileştirme programında ilerleme hâlinde çocuğun cezasını süre koşulu aranmaksızın her zaman kaldırabilir.
Bazı görüşmeler cezaya rağmen kesilemez
Aileler için en çok endişe yaratan nokta budur. Kanun iki güvence getirir:
- Haberleşme cezasında: anne, baba, eş, çocuk ve kardeşlerin ölüm veya ağır hastalıkları ile doğal afet hâllerinde yapılması gereken haberleşmeler ve avukatla ilişkiler bu cezanın dışındadır (m.42).
- Ziyaret cezasında: resmî ve yetkili merciler ile avukatlar ve yasal temsilcilerle görüşmelerde bu ceza uygulanmaz (m.43). Hücreye koyma cezası infaz edilenlerin de resmî ve yetkili merciler ve avukatlarıyla görüşmeleri engellenemez.
- Çocuklarda: odaya kapatma cezası almış olsa dahi çocuğun annesi, babası, kardeşleri, avukatı, resmî ve yetkili merciler ile yasal temsilcisiyle görüşmesi engellenemez.
Disiplin soruşturması nasıl yürür?
Uyarma, kınama ve bazı etkinliklere katılmaktan alıkoyma cezaları kurumun en üst amiri tarafından verilir ve uygulanır. Diğer disiplin cezalarını gerektiren eylemlerde ise ayrı bir usul işler (m.47):
- Eylemin öğrenilmesinden itibaren derhâl ve en geç beş gün içinde, kurumun en üst amirince atanan bir görevli tarafından soruşturmaya başlanır.
- Soruşturma en geç on beş gün içinde tamamlanır. Eylemin ve soruşturmanın niteliğine göre bu süre, infaz hâkiminin yazılı onayı ile yedi güne kadar uzatılabilir. Firar hâlinde süre, yakalandığının öğrenildiği tarihte başlar.
- Savunma alınmadan disiplin cezası verilemez. Hakkında soruşturma yapılana; yüklenen eylemin niteliği ve sonuçları ile üç gün içinde savunma vermesi, aksi hâlde bu hakkından vazgeçmiş sayılacağı yazılı olarak bildirilir. Savunma yazılı ya da sözlü olarak yapılabilir; sözlü savunma tutanakla saptanır. Türkçe bilmeyenler ile işitme ve konuşma engellilerin savunmaları tercüman aracılığıyla alınır.
- Disiplin kurulu, evrak üzerinden görüşerek en geç üç gün içinde karara bağlar. Kararlar gerekçeli yazılır ve kararda şikâyet mercii ile süresi açıkça gösterilir.
- Karar, hakkında soruşturma yapılana yönetim tarafından derhâl tebliğ edilir.
Savunma hakkı bakımından önemli bir ayrıntı vardır: disiplin cezasına karşı yapılan şikâyet üzerine infaz hâkimi, hükümlü veya tutuklunun savunmasını aldıktan ve talep edilen diğer delilleri toplayıp değerlendirdikten sonra karar verir. Hükümlü veya tutuklu bu savunmayı, hazır bulunmak ve vekâletnamesini ibraz etmek koşuluyla avukatıyla birlikte veya avukatı aracılığıyla yapabilir (4675 s.K. m.6).
Hücreye koyma ve odaya kapatma cezalarının infazına ise ancak infaz hâkiminin onayı ile başlanabilir (5275 s.K. m.48). Hücreye koyma cezasının infazından önce ve infaz sırasında hükümlü hekim tarafından muayene edilir; cezaya katlanamayacağı anlaşılırsa infaz sonraya bırakılır ya da hekimin belirleyeceği aralıklarla yapılır. Hükümlünün koşullu salıverilme tarihine kadar iyileşemeyeceğinin tam teşekküllü Devlet veya üniversite hastanesi sağlık kurulu raporuyla saptanması hâlinde ise hücreye koyma cezası infaz edilmez; bunun yerine, cezanın dayandığı hâle göre iki ay veya dört ay süreyle ziyaretçi kabulünden yoksun bırakma cezası uygulanır (5275 s.K. m.48).
İnfaz hâkimliğine şikâyet: süreler kritik
Ceza infaz kurumlarında hükümlü ve tutuklular hakkında yapılan işlemlerin veya bunlarla ilgili faaliyetlerin ya da Cumhuriyet savcısının infaza ilişkin kararlarının kanuna veya diğer mevzuata aykırı olduğu gerekçesiyle infaz hâkimliğine şikâyet yoluna gidilir (4675 s.K. m.5). Disiplin tedbirleri ve disiplin cezalarına ilişkin şikâyetleri incelemek açıkça infaz hâkimliğinin görevleri arasındadır (m.4).
| Aşama | Süre | Merci |
|---|---|---|
| Şikâyet — öğrenmeden itibaren | On beş gün | İnfaz hâkimliği |
| Şikâyet — her hâlde işlemin yapıldığı tarihten itibaren | Otuz gün | İnfaz hâkimliği |
| Başka merci aracılığıyla verilen dilekçenin iletilmesi | Hemen, en geç üç gün | Başsavcılık veya kurum müdürlüğü |
| İnfaz hâkiminin karar süresi | Bir hafta (dosya üzerinden) | İnfaz hâkimliği |
| Karara itiraz — tebliğden itibaren | İki hafta | Ağır ceza mahkemesi |
İtiraz süresi 2024 yılında yedi günden iki haftaya çıkarılmıştır; bazı yönetmelik metinlerinde eski süre hâlâ yazılı görünebilir. Elinize ulaşan kararda gösterilen süre esas alınmalı, tereddüt hâlinde kısa olan süreye göre hareket edilmelidir.
Kimler başvurabilir?
Şikâyet yoluna, kendisiyle ilgili olmak kaydıyla hükümlü veya tutuklunun yanı sıra eşi, anası, babası, ayırt etme gücüne sahip çocuğu veya kardeşi, müdafii, kanuni temsilcisi ile ceza infaz kurumu ve tutukevi izleme kurulu da başvurabilir. Yani bir anne, oğlunun aldığı disiplin cezasına karşı kendi adına dilekçe verebilir.
Dilekçe nereye verilir?
Dilekçe doğrudan infaz hâkimliğine verilebileceği gibi, Cumhuriyet başsavcılığı ya da ceza infaz kurumu müdürlüğü aracılığıyla da verilebilir. İnfaz hâkimliği dışında yapılan başvurular hemen ve en geç üç gün içinde infaz hâkimliğine gönderilir. Sözlü yapılan şikâyet tutanağa bağlanır ve bir sureti başvurana verilir. Kurum içindeki bir kişi için en pratik yol çoğu zaman kurum müdürlüğü kanalıdır; dilekçenin kayda girdiğine dair belge mutlaka alınmalıdır.
Hangi infaz hâkimliğine?
Kurumda yapılan işlemler bakımından, işlemin yapıldığı ya da faaliyetin gerçekleştiği ceza infaz kurumunun bulunduğu yer infaz hâkimliği yetkilidir (4675 s.K. m.2). Ancak büyükşehirlerde infaz hâkimliklerinin yargı çevresi, il ve ilçe sınırlarına bakılmaksızın Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenebilir. Bu yüzden en güvenilir kaynak yine tebliğ edilen karardır: disiplin kurulu kararında şikâyet merciinin ve süresinin gösterilmesi zorunludur.
Şikâyet cezanın uygulanmasını durdurur mu?
Kural olarak durdurmaz. Şikâyet yoluna başvurulması, verilen kararın ya da yapılan işlemin yerine getirilmesini kendiliğinden durdurmaz. Ancak infaz hâkimi; giderilmesi güç veya imkânsız sonuçların doğması ile karar, işlem veya faaliyetin açıkça hukuka aykırı olması koşullarının birlikte gerçekleşmesi hâlinde erteleme veya durdurma kararı verebilir (m.5). İki koşulun birlikte bulunması arandığı için bu, istisnai bir imkândır.
Başvuru hangi hâllerde esasa girilmeden reddedilir?
Şikâyet başvurusu; kanunda yazılı sürenin geçmesinden sonra yapılmışsa, infaz hâkimliğinin görev ve yetki alanı dışında kalan bir karar, işlem veya faaliyete karşı yöneltilmişse ya da başvuru hakkı olmayan kimselerce yapılmışsa, infaz hâkimi dilekçeyi esasa girmeden reddeder. Başvuru başka bir yargı merciinin görevine giriyorsa o mercie gönderilir (m.6). Bu nedenle sürenin ve başvuran sıfatının baştan doğru kurulması, dilekçenin içeriği kadar önemlidir.
İlgili diğer konular
Ceza yargılamasının genel akışı için ceza hukuku sayfamıza, terimlerin karşılığı için hukuk sözlüğü sayfamıza, dilekçe biçimi için dilekçe örnekleri sayfamıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
1. Oğluma disiplin cezası verilmiş, ben başvurabilir miyim?
Evet. İnfaz hâkimliğine şikâyet yoluna hükümlü veya tutuklunun kendisinin yanı sıra eşi, anası, babası, ayırt etme gücüne sahip çocuğu, kardeşi, müdafii, kanuni temsilcisi ve izleme kurulu da başvurabilir.
2. Kaç gün içinde başvurmam gerekiyor?
Karar, işlem veya faaliyetin öğrenildiği tarihten itibaren on beş gün, her hâlde yapıldığı tarihten itibaren otuz gün. Bu süre geçtikten sonra yapılan başvuru esasa girilmeden reddedilir. Disiplin kurulu kararında şikâyet süresinin açıkça gösterilmesi zorunludur; ilk bakılacak yer o karardır.
3. Savunma alınmadan ceza verilebilir mi?
Hayır. Kanun açıkça “savunma alınmadan disiplin cezası verilemez” der. Hakkında soruşturma yapılana, üç gün içinde savunmasını vermesi ve aksi hâlde bu hakkından vazgeçmiş sayılacağı yazılı olarak bildirilir. Savunma yazılı ya da sözlü olabilir.
4. Bu ceza tahliye tarihini etkiler mi?
Etkileyebilir. Disiplin cezalarının tamamı infaz edilip kaldırılmadıkça koşullu salıverilme işlemi yapılmaz; ancak bu süre hak ederek salıverilme tarihini geçemez. Ayrıca kaldırılmamış disiplin cezası bulunan hükümlü hakkında iyi hâl kararı verilemez. Bu nedenle ceza kaydının kaldırılması ayrıca takip edilmesi gereken bir konudur. Önemli bir istisna: Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlarda, tutuklu veya hükümlü iken firar ya da ayaklanma suçundan mahkûm olanlar ile disiplin cezası olarak üç defa hücre hapsi cezası almış olanlar, bu disiplin cezaları kaldırılmış olsa bile şartla salıverilmeden yararlanamaz (3713 s.K. m.17/2). Bu hâlde söz konusu olan gecikme değil, koşullu salıverilme yolunun tümüyle kapanmasıdır.
5. İnfaz hâkimliği şikâyetimi reddetti, başka yol var mı?
Var. İnfaz hâkiminin kararına karşı şikâyetçi veya ilgili Cumhuriyet savcısı tarafından, tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz yoluna gidilebilir. İtiraz, infaz hâkimliğinin yargı çevresinde bulunduğu ağır ceza mahkemesine yapılır.
Büromuz
Kadıoğlu Hukuk ve Arabuluculuk Bürosu Küçükçekmece’dedir; İstanbul’daki ceza infaz kurumlarına ilişkin işler de takip edilir. Görüşme talebiniz için iletişim sayfasındaki formu kullanabilirsiniz. Nereden başlayacağınızdan emin değilseniz Durumunuza Göre Ne Yapmalısınız? sayfasına bakabilirsiniz.