Koşullu Salıverilme ve Denetimli Serbestlik: Aşama Aşama
“Ne zaman çıkacak?” sorusu, bir yakını ceza infaz kurumunda olan herkesin ilk sorusudur. Cevabı tek bir cümleyle vermek mümkün değildir; çünkü tarih, cezanın türüne, suçun işlendiği tarihe, hükümlünün iyi hâlli olup olmadığına ve birden çok geçici kanun hükmüne bağlıdır. Bu sayfa koşullu salıverilme ile denetimli serbestliğin ne olduğunu, hangi aşamada ne olduğunu ve kararı kimin verdiğini anlatır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza ilişkin hukuki görüş veya tavsiye niteliği taşımaz.
Üç tarihi birbirine karıştırmayın
İnfaz konusunda en sık yapılan hata, birbirinden farklı üç tarihin tek bir “çıkış günü” sanılmasıdır:
- Denetimli serbestlik tarihi. Cezanın geri kalanının kurum dışında, denetim altında infaz edilmeye başlandığı tarih.
- Koşullu salıverilme tarihi. Kanunda öngörülen kısmın kurumda çekilmesi ve iyi hâl koşulunun gerçekleşmesi hâlinde salıverilme tarihi. Bu tarihten sonra bir denetim süresi işlemeye devam eder.
- Hak ederek salıverilme (bihakkın tahliye) tarihi. Cezanın tamamının infaz edilmiş sayıldığı tarih.
Bu üç tarih, hükümlü hakkında infaz savcılığınca düzenlenen süre belgesinde ayrı ayrı gösterilir. Ailenin elindeki en güvenilir belge budur; internetteki hesaplama tabloları değil.
Koşullu salıverilme için kurumda ne kadar kalınır?
Kanunun genel kuralı şöyledir (5275 s.K. m.107):
| Ceza | Kurumda çekilecek süre |
|---|---|
| Ağırlaştırılmış müebbet hapis | Otuz yıl |
| Müebbet hapis | Yirmi dört yıl |
| Diğer süreli hapis cezaları (genel kural) | Cezanın yarısı |
| Kanunda sayılan bazı suç grupları | Cezanın üçte ikisi |
| Örgüt kurmak, yönetmek ya da örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlar | Ağırlaştırılmış müebbette otuz altı yıl, müebbette otuz yıl, süreli cezalarda üçte iki |
| Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlar | Süreli cezalarda dörtte üç (3713 s.K. m.17); bazı hâllerde koşullu salıverilme hükümleri hiç uygulanmaz (5275 s.K. m.107/16, 3713 s.K. m.17/4) |
Tablodaki oranlar herkese uymaz; üç ayrı istisna vardır. Birincisi, Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlarda süreli cezalar için oran dörtte üçtür; ayrıca kanunda sayılan bazı hâllerde koşullu salıverilme hükümleri hiç uygulanmaz, yani ceza sonuna kadar çekilir. İkincisi, cinsel dokunulmazlığa karşı belirli suçlar ile uyuşturucu madde imal ve ticareti suçunda süreli cezalarda oran yine dörtte üçtür (5275 s.K. m.108). Üçüncüsü, ikinci defa tekerrür hâlinde süreli cezalarda oran dörtte üç olarak uygulanır. Bu nedenle tablodaki genel kuraldan hareketle tarih hesaplanması doğru sonuç vermez; tek bağlayıcı belge infaz savcılığının düzenlediği süre belgesidir.
Üçte iki oranının uygulandığı suç grupları kanunda tek tek sayılmıştır: kasten öldürme suçları, neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralamanın belirli hâli, işkence ve eziyet suçları, cinsel saldırı ile cinsel taciz gibi cinsel dokunulmazlığa karşı suçların bir bölümü, özel hayata ve hayatın gizli alanına karşı suçlar, devlet sırlarına karşı suçlar ve casusluk. Ayrıca cinsel dokunulmazlığa karşı suçlardan ya da uyuşturucu madde imal ve ticaretinden mahkûm olan çocuklar ile terörle mücadele mevzuatı kapsamındaki suçlardan mahkûm olan çocuklar bakımından da üçte iki oranı uygulanır.
Buradan bir tarih hesaplamaya çalışmayın. Oranlar kanunun geçici maddeleriyle ve suçun işlendiği tarihe göre değişmiştir; birden fazla mahkûmiyet varsa üst sınırlar devreye girer; mahsup, tutuklulukta geçen süre ve varsa infaz indirimleri ayrıca hesaba katılır. Bu hesabı yapan merci infaz savcılığıdır ve sonucu süre belgesinde yazar. Emin olunmayan bir oranla yapılan hesap, aileye yanlış bir tarih vaat etmekten başka bir işe yaramaz.
İyi hâl: tarihi belirleyen görünmez koşul
Koşullu salıverilmeden yararlanabilmek için mahkûmun kurumdaki infaz süresini iyi hâlli olarak geçirmesi gerekir. Hükümlüler bu bakımdan, idare ve gözlem kurulu tarafından en geç altı ayda bir değerlendirmeye tabi tutulur. Değerlendirmede beş başlık birlikte gözetilir (5275 s.K. m.89):
- Kurumun düzen ve güvenliği amacıyla konulmuş kurallara uyulup uyulmadığı,
- Hakların iyi niyetle kullanılıp kullanılmadığı,
- Yükümlülüklerin eksiksiz yerine getirilip getirilmediği,
- Uygulanan iyileştirme programlarına göre toplumla bütünleşmeye hazır olunup olunmadığı,
- Tekrar suç işleme ve mağdura veya başkalarına zarar verme riskinin düşük olup olmadığı.
Son ölçüt çoğu zaman gözden kaçar; oysa tek başına olumsuz değerlendirmeye yol açabilir. Kurul ayrıca hükümlünün katıldığı eğitim, spor, kültür ve sanat programlarını, aldığı sertifikaları, kitap okuma alışkanlığını, kurum içindeki ve dışarıyla olan ilişkilerini, işlediği suçtan duyduğu pişmanlığı ve aldığı disiplin cezalarını dikkate alır.
Bazı dosyalarda kurulun bileşimi de değişir: toplam on yıl ve daha fazla hapis cezasına mahkûm olanlar ile terör suçları, örgüt suçları, kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ve uyuşturucu madde imal ve ticareti suçlarından mahkûm olanlar hakkındaki açık kuruma ayırma, denetimli serbestlik ve koşullu salıverilme değerlendirmelerinde idare ve gözlem kuruluna Cumhuriyet başsavcısı ya da belirleyeceği bir Cumhuriyet savcısı başkanlık eder; kurula ayrıca bir izleme kurulu üyesi ile iki bakanlıktan birer uzman katılır.
Buradaki en somut bağlantı disiplin cezalarıdır. Gözlem değerlendirme raporu veya gelişim değerlendirme raporunda yazılı olup henüz kaldırılmamış disiplin cezası bulunan hükümlü hakkında iyi hâl kararı verilemez. Ayrıca disiplin cezalarının tamamı infaz edilip kaldırılmadıkça koşullu salıverilme işlemi yapılmaz. Bu nedenle kurum içinde alınan bir disiplin cezasına karşı süresinde şikâyet yoluna gitmek, yalnızca o cezayı değil, tahliye tarihini de ilgilendirir.
Tutum ve davranışları olumsuz değerlendirilen hükümlülerin yeniden değerlendirmeye tabi tutulma süresi bir yılı geçemez. İdare ve gözlem kurulunun iyi hâle ilişkin kararlarına karşı ise, İnfaz Hâkimliği Kanunu’na göre şikâyet yoluna başvurulabilir.
Kararı kim verir?
Hükümlünün koşullu salıverilmesi hakkında ceza infaz kurumu idaresince hazırlanan gerekçeli rapor, infaz işlemlerinin yapıldığı yer infaz hâkimliğine verilir. İnfaz hâkimi raporu uygun bulursa koşullu salıverilmeye dosya üzerinden karar verir; uygun bulmazsa gerekçesini kararında gösterir. Bu kararlara karşı itiraz yoluna gidilebilir (m.107).
Koşullu salıverilmeden sonra: denetim süresi
Koşullu salıverilme, cezanın bittiği anlamına gelmez. Salıverilen hükümlü bir denetim süresine tabi tutulur; bu süre, kanuna göre infaz kurumunda geçirilmesi gereken süre kadardır, ancak süreli hapislerde hak ederek tahliye tarihini geçemez.
İnfaz hâkimi, denetim süresi içinde iki yılı geçmemek üzere hükümlünün denetimli serbestlik müdürlüğünce belirlenecek yükümlülüklere tabi tutulmasına karar verebilir: belirli bir bölgede denetim ve gözetim altında bulunma, belirlenen yer veya bölgelere gitmeme, belirlenen programlara katılma. İnfaz hâkimi, hükümlünün topluma uyumdaki durumunu gözeterek denetim süresinin herhangi bir yükümlülük belirlenmeden geçirilmesine de karar verebilir.
Denetim süresi içinde hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlenmesi veya yükümlülüklere infaz hâkiminin uyarısına rağmen uymamakta ısrar edilmesi hâlinde koşullu salıverilme kararı geri alınır. Geri alma hâlinde, sonraki suç için verilen hapis cezasının iki katı süre ya da ihlalin niteliğine göre takdir edilecek bir süre — hak ederek tahliye tarihini geçmemek koşuluyla — kurumda aynen çektirilir. Aynı hükmün infazıyla ilgili bir daha koşullu salıverilme kararı verilmez. Denetim süresi yükümlülüklere uygun ve iyi hâlli geçirilirse ceza infaz edilmiş sayılır.
Denetimli serbestlik: cezanın son bölümünün kurum dışında infazı
Denetimli serbestlik ayrı bir kurumdur ve koşullu salıverilmeden önce gelir. Amacı, hükümlünün dış dünyaya uyumunu sağlamak ve aile bağlarını sürdürmesini kolaylaştırmaktır (5275 s.K. m.105/A).
| Konu | Kural |
|---|---|
| Kim yararlanabilir | Açık ceza infaz kurumunda veya çocuk eğitimevinde bulunan, koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az süre kalan iyi hâlli hükümlüler, talepleri hâlinde |
| 0–6 yaş grubunda çocuğu bulunan kadın hükümlüler | Koşullu salıverilmesine iki yıl veya daha az süre kalanlar |
| Ağır hastalık, engellilik veya kocama nedeniyle hayatını yalnız idame ettiremeyenler | Koşullu salıverilmesine üç yıl veya daha az süre kalanlar; durum Adlî Tıp Kurumu raporuyla belgelenir |
| Yararlanamayanlar | Adli para cezasının ödenmemesi nedeniyle cezası hapse çevrilen hükümlüler |
| Kararı veren | Hükmün infazına ilişkin işlemleri yapan Cumhuriyet başsavcılığının bulunduğu yer infaz hâkimi |
2025 yılında yapılan bir değişiklikle, bu infaz usulünden yararlanabilmek için hükümlünün koşullu salıverilme tarihine kadar kurumda geçirmesi gereken sürenin en az onda birini (beş günden az olmamak üzere) ceza infaz kurumunda geçirmiş olması aranmaktadır. Kanuna eklenen geçici hüküm gereğince bu düzenleme, yürürlüğe girdiği tarihten önce işlenen suçlar bakımından uygulanmaz. Suç tarihinin belirleyici olduğu noktalardan biri budur.
Denetimli serbestlikte hangi yükümlülükler konur?
Hükümlü, koşullu salıverilme tarihine kadar şu yükümlülüklerden bir veya birkaçına tabi tutulur: kamuya yararlı bir işte ücretsiz çalışma, bir konut veya bölgede denetim ve gözetim altında bulunma, belirlenen yer veya bölgelere gitmeme, belirlenen programlara katılma. Uyuşturucu veya uyarıcı madde kullanma suçundan hükümlü olanlar ayrıca tedavi ve rehabilitasyon programlarına katılma yükümlülüğüne tabi tutulur.
En sık yaşanan kayıp: beş günlük başvuru süresi
Hükümlü, ceza infaz kurumundan ayrıldıktan sonra talebinde belirttiği denetimli serbestlik müdürlüğüne beş gün içinde müracaat etmek zorundadır. Müracaat edilmemesi, yükümlülüklere ve denetim planına uymamakta ısrar edilmesi ya da hükümlünün kuruma geri dönmek istemesi hâlinde, denetimli serbestlik müdürlüğünün talebi üzerine infaz hâkimi, kalan cezanın açık ceza infaz kurumunda infazına karar verir. Müracaat süresinin bitiminden itibaren iki gün daha geçmesine rağmen başvurulmaması ise ayrıca cezai sonuç doğurur.
Denetimli serbestlik tedbiri uygulanmaya başladıktan sonra işlendiği iddia olunan ve alt sınırı bir yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suçtan kamu davası açılırsa, infaz hâkimi hükümlünün açık kuruma gönderilmesine karar verebilir. Kovuşturma sonunda beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, davanın reddi veya düşme kararı verilirse infaza yeniden denetimli serbestlik altında devam edilmesine karar verilir.
Geçici maddeler ve suç tarihi
Kanuna zaman içinde eklenen geçici maddeler, açık kuruma ayrılma ve denetimli serbestlikten yararlanma sürelerini belirli tarihlerde işlenen suçlar bakımından değiştirmiştir. Bu hükümler belirli suç gruplarını kapsam dışında bırakır ve uygulamaları suçun işlendiği tarihe bağlıdır. Aynı cezayı almış iki kişinin tahliye tarihinin farklı olması çoğu zaman buradan kaynaklanır.
Bu nedenle bu sayfada somut bir oran veya tarih verilmemiştir. Doğru yol tektir: infaz savcılığınca düzenlenen süre belgesine bakmak ve gerekiyorsa infaz hesabının hatalı olduğunu düşündüğünüz noktayı infaz hâkimliğine taşımaktır. Cumhuriyet savcısının infaza ilişkin kararlarına karşı yapılan şikâyetleri incelemek infaz hâkimliğinin görevidir (4675 s.K. m.4); şikâyet süresi, kararın öğrenilmesinden itibaren on beş gün, her hâlde yapıldığı tarihten itibaren otuz gündür.
İlgili diğer konular
Ceza yargılamasının genel akışı için ceza hukuku, terimlerin karşılığı için hukuk sözlüğü, dilekçe biçimi için dilekçe örnekleri sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
1. Cezanın kaçta kaçı yatılır?
Kanunun genel kuralı süreli hapis cezalarında cezanın yarısıdır; kanunda tek tek sayılan bazı suç gruplarında ve örgüt suçlarında üçte ikidir. Ancak geçici hükümler ve suçun işlendiği tarih bu sonucu değiştirebilir. Kesin tarih, infaz savcılığının düzenlediği süre belgesinde yazar.
2. Denetimli serbestlik ile koşullu salıverilme aynı şey mi?
Hayır. Denetimli serbestlik, cezanın koşullu salıverilme tarihine kadar olan son bölümünün kurum dışında, yükümlülükler altında infazıdır. Koşullu salıverilme ise daha sonraki aşamadır ve ardından bir denetim süresi işler. Cezanın tamamen bittiği tarih ise hak ederek salıverilme tarihidir.
3. Disiplin cezası aldı, tahliyesi gecikir mi?
Gecikebilir. Kaldırılmamış disiplin cezası bulunan hükümlü hakkında iyi hâl kararı verilemez ve disiplin cezalarının tamamı infaz edilip kaldırılmadıkça koşullu salıverilme işlemi yapılmaz. Ancak bu bekleme, hak ederek salıverilme tarihini geçemez.
4. Kurumdan çıktıktan sonra ne yapması gerekiyor?
Denetimli serbestlik kararıyla çıkmışsa, talebinde belirttiği denetimli serbestlik müdürlüğüne beş gün içinde başvurmak zorundadır. Başvurulmaması hâlinde infaz hâkimi kalan cezanın açık ceza infaz kurumunda infazına karar verir; sürenin bitiminden itibaren iki gün daha geçerse ayrıca cezai sonuç doğar.
5. İnfaz hesabının yanlış olduğunu düşünüyoruz, nereye başvurulur?
Cumhuriyet savcısının ceza ve güvenlik tedbirlerinin infazına ilişkin kararlarına karşı infaz hâkimliğine şikâyet yoluna gidilir. Süre, kararın öğrenilmesinden itibaren on beş gün, her hâlde yapıldığı tarihten itibaren otuz gündür. İnfaz hâkiminin kararına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde ağır ceza mahkemesine itiraz edilebilir.
Büromuz
Kadıoğlu Hukuk ve Arabuluculuk Bürosu Küçükçekmece’dedir; İstanbul’daki ceza infaz kurumlarına ilişkin işler de takip edilir. Görüşme talebiniz için iletişim sayfasındaki formu kullanabilirsiniz. Nereden başlayacağınızdan emin değilseniz Durumunuza Göre Ne Yapmalısınız? sayfasına bakabilirsiniz.