Hukuk Sözlüğü

Hukuk dilinde sık geçen 230 terimin kısa karşılığı. Her tanımın yanında, varsa dayandığı kanun maddesi ve uygulamada dikkat edilmesi gereken nokta belirtilmiştir. Terimler dilekçe dili, yargılama usulü, borçlar, eşya-miras-aile, icra, ticaret, iş, ceza ve idari yargı başlıkları altında toplanmıştır.

Bu sözlük Kadilex tarafından hazırlanmış Hukuk Sözlüğü çalışmasından derlenmiştir. Tanımlar kısaltılmıştır; hukuki görüş niteliği taşımaz ve somut olaya uygulanmadan önce yürürlükteki mevzuattan doğrulanmalıdır.

Bölümler

Vekâletname yetkileri (dilekçe ve vekâletname okuma)

Ahzu kabz
§ Müvekkil adına para, mal ve kıymetli evrakı teslim alma yetkisi (icra tahsilatı, mahkeme veznesi). Yoksa avukat parayı alamaz; vekâletnamede açıkça yazılmalı.
Bir davada birden fazla vekil
Vekiller birlikte ya da ayrı ayrı temsil edebilir (HMK m. 75). Aksi kararlaştırılmadıkça her biri tek başına yetkilidir.
Ceza davasında şikâyetten vazgeçme / uzlaşma
Şikâyet geri alma, uzlaşma teklifini kabul (CMK). Özel yetki.
Feragat
Davadan/talepten vazgeçme (HMK m. 307, 74). ⚠ Feragat davayı esastan bitirir, kesin hüküm gibi sonuç doğurur.
Haczin kaldırılması / hacizden vazgeçme
Konulan haczi kaldırtma yetkisi (HMK m. 74). Özel yetki.
Hâkimi reddetme
Hâkimin reddi talebinde bulunma (HMK m. 74). Özel yetki.
İbra
Borçluyu borçtan kurtarma / alacaktan vazgeçme yetkisi (HMK m. 74). Ödeme ibrası (TBK m. 132) ile karıştırılmamalı: burada vekilin özel yetkisi.
Kabul
Davalının, davacının talebini kabul etmesi (HMK m. 308). Özel yetki gerekir.
Konkordato / iflas talebi
Vekilin müvekkili adına konkordato teklifinde bulunması, konkordatoya muvafakat vermesi veya müvekkilinin iflasını istemesi için vekâletnamede bu yetkinin açıkça yazılı olması gerekir (HMK m. 74). Konkordato, borçlarını vadesinde ödeyemeyen ya da ödeyememe tehlikesindeki borçlunun vade veya indirimle ödeme yoluna başvurmasıdır (İİK m. 285); borçlu kendi iflasını da isteyebilir (İİK m. 178). Örneğin, genel dava vekâletnamesiyle vekil, müvekkili şirket için konkordato talep edemez. Eski metinlerde geçen “iflasın ertelenmesi” 2018'de kaldırılmıştır (7101 s.K.).
Sulh
Uyuşmazlığı karşı tarafla anlaşmayla bitirme yetkisi (HMK m. 74 özel yetki). ⚠ Genel vekâletle sulh olunamaz.
Tahkim
Uyuşmazlığı hakeme götürme / hakem sözleşmesi yapma yetkisi (HMK m. 74). Özel yetki.
Teklif-i yemin / yemin teklifi
Karşı tarafa yemin teklif etme ve yemini kabul/red (HMK m. 74). Özel yetki.
Temyizden/istinaftan feragat
Kanun yoluna başvuru hakkından vazgeçme (HMK m. 74). Özel yetki.
Tevkil
Vekilin başka bir avukatı vekil tayin etmesi (alt vekâlet). "Tevkil yetkisiyle" ibaresi.

Yargılama usulü (HMK)

Belirsiz alacak davası
Miktarı dava açılırken belirlenemeyen alacakta asgari tutarla dava açıp sonradan artırmaya imkân veren dava (HMK m. 107). 7589 s.K. ile 31/7/2026'da kaldırıldı; bu tarihten önce açılan davalarda uygulanmaya devam eder (7589 s.K. geçici m. 1/10). Yeni davalarda kısmi dava açılıp talep m. 109/4'e göre artırılır.
Bilirkişi
Özel/teknik bilgi gerektiren konularda görüş (HMK m. 266). Hukuki konuda bilirkişiye gidilemez.
Çekişmesiz yargı
Hasımsız işler (vasi atama, mirasçılık belgesi, isim değişikliği) — HMK m. 382 vd.
Dava şartı
Mahkemenin davanın esasına girebilmesi için gereken koşullar: yargı yolunun caiz olması, görev, kesin yetki hâllerinde yetki, taraf ve dava ehliyeti, gider avansı, hukuki yarar, aynı davanın daha önce açılıp görülmekte ya da kesin hükme bağlanmış olmaması gibi (HMK m. 114). Özel kanunlardaki zorunlu arabuluculuk da dava şartıdır (HMK m. 114/2). Mahkeme bunları her aşamada kendiliğinden inceler; eksiklik giderilebiliyorsa kesin süre verir (HMK m. 115). Örneğin, arabulucuya hiç başvurulmadan açılan kira alacağı davası, süre verilmeden usulden reddedilir (6325 s.K. m. 18/A-2, 18/B). → Hangi davalarda arabulucuya gitmek zorunlu?
Davanın ihbarı
Tarafın, davayı kaybederse rücu edeceği kişiye davayı bildirmesi (HMK m. 61).
Def'i
Borçlunun, borcu kabul edip ifadan kaçınma hakkı (zamanaşımı, ödemezlik). Taraf ileri sürmeli. ⚠ İtiraz: hâkim re'sen gözetir (borcun hiç doğmaması, ödenmesi).
Delil başlangıcı
Senet niteliğinde olmayan ama iddiayı muhtemel gösteren yazılı belge (HMK m. 202). Tanık kapısını açar.
Delil tespiti
Delillerin kaybolma tehlikesinde önceden tespiti (HMK m. 400).
Fer'i müdahale
Üçüncü kişinin bir tarafın yanında davaya katılması (HMK m. 66). Asli müdahale (m. 65): kendi hakkı için ayrı dava.
Gerekçeli karar
Hükmün gerekçesiyle yazılmış hâli; kısa karar (tefhim) ile çelişemez.
Gider avansı
Davacının dava açarken harçlarla birlikte yatırdığı, tutarı Adalet Bakanlığı tarifesiyle belirlenen avans; yatırılması dava şartıdır (HMK m. 114/1-g, 120/1). Yetmezse iki haftalık kesin süre verilir (m. 120/2). Delil avansı ayrıdır; yatırılmazsa o delilden vazgeçilmiş sayılır (m. 120/3, 324). → Dava harcı ve gider avansı hesaplama
Görev
Bir davanın hangi tür mahkemede (asliye hukuk, sulh hukuk, iş, asliye ticaret gibi) görüleceği. Görev yalnızca kanunla belirlenir ve kamu düzenindendir (HMK m. 1); taraflar anlaşarak değiştiremez, mahkeme her aşamada kendiliğinden inceler (HMK m. 114/1-c, 115). Aksine hüküm yoksa görevli mahkeme asliye hukuktur (HMK m. 2). Örneğin, kira ilişkisinden doğan davalar, tutarına bakılmaksızın sulh hukuk mahkemesinde görülür (HMK m. 4/1-a). Görevsizlik kararından sonra dosyanın gönderilmesi süresinde (kural olarak kesinleşmeden itibaren iki hafta) istenmezse dava açılmamış sayılır (HMK m. 20).
Hak düşürücü süre
Geçmesiyle hakkın kendisinin sona erdiği süre; hâkim re'sen gözetir, kural olarak durmaz ve kesilmez; kanunun öngördüğü hâllerde işlemez (ör. zorunlu arabuluculuk süresince, 6325 s.K. m. 18/A-15). ⚠ Zamanaşımından farkı: zamanaşımı def'i olarak ileri sürülmeli.
Harç
Yargı hizmeti karşılığı devlete ödenen (492 s. K.): başvurma, nispi/maktu karar ve ilam harcı. Nispi: değer üzerinden binde oran; peşin harç dörtte biri. → Dava harcı hesaplama
Hukuki yarar
Davacının hükmü elde etmekte korunmaya değer menfaati (HMK m. 114/1-h). Tespit davasında özellikle aranır.
Husumet (sıfat)
Davada davacı/davalı olabilme — hakkın sahibi/ yükümlüsü olma. Aktif husumet (davacı), pasif husumet (davalı). Sıfat yokluğu esastan ret.
Islah
Tarafın yaptığı usul işlemini tamamen/kısmen düzeltmesi (HMK m. 176-182). Aynı davada bir kez. → Islah harcı hesaplama
İhtiyati tedbir
Hakkın elde edilmesini güvenceye alan geçici koruma ⚠ İhtiyati haciz: para alacağı için
İkrar
Bir tarafın karşı tarafın ileri sürdüğü vakıanın doğruluğunu kabulü (HMK m. 188). Mahkeme dışı ikrar takdiri delil.
İlk itiraz
Yalnız cevap dilekçesinde ileri sürülebilen itirazlar: kesin yetki kuralı bulunmayan hâllerde yetki itirazı ve tahkim itirazı (HMK m. 116, 117). Cevap dilekçesinde ileri sürülmezse dinlenmez.
İsticvap
Tarafın kendi aleyhine olan vakıalar hakkında hâkim tarafından sorgulanması (HMK m. 169-175). Delil değil, ikrar elde etme aracı.
İstinaf
Bölge adliye mahkemesinde ilk derece kararının hem maddi hem hukuki yönden incelenmesi (HMK m. 341 vd.). 2 hafta.
İtiraz (maddi hukuk)
Davalının, hakkın hiç doğmadığını (sözleşmenin kesin hükümsüz olması gibi) ya da doğduktan sonra sona erdiğini (ödeme, ibra gibi) ileri süren savunması. Def'iden farkı, hâkimin itirazı taraf ayrıca ileri sürmese de kendiliğinden dikkate almasıdır; zamanaşımı ise def'idir ve ileri sürülmedikçe gözetilmez (TBK m. 161). Ancak hâkim, itirazın dayandığı olguyu kendisi araştırıp dosyaya getiremez (HMK m. 25). Örneğin, resmî şekilde yapılmamış bir taşınmaz satışına dayanılarak tapu devri istenirse, sözleşmenin geçersizliği davalı ileri sürmese de dikkate alınır (TBK m. 12, 237).
Kararın düzeltilmesi
HMK'da yok (kaldırıldı); CMK'da da yok. Yalnız eski HUMK dosyalarında. ⚠ Kullanma.
Karşı dava
Davalının aynı davada davacıya karşı açtığı dava (HMK m. 132). Takas/mahsup ya da bağlantı gerekir.
Kesin delil / takdiri delil
Kesin: hâkimi bağlar (senet, ikrar, yemin, kesin hüküm). Takdiri: hâkim serbestçe değerlendirir (tanık, bilirkişi, keşif).
Kesin hüküm
Şeklî: kanun yolu kapanmış. Maddi: aynı taraflar/konu/ sebep için yeniden dava açılamaz (HMK m. 303).
Kesin süre
Hâkimin verdiği, geçirilince hakkın düştüğü süre (HMK m. 94). ⚠ Kanuni süreler zaten kesindir.
Kesin yetki
Kanunun davanın yalnızca belirli bir yer mahkemesinde açılmasını emrettiği, o mahkemenin kesin yetkili olduğunu açıkça belirttiği hâller; örneğin taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi (HMK m. 12) veya terekenin paylaşılmasına ilişkin davalarda ölenin son yerleşim yeri mahkemesi (HMK m. 11). Kesin yetki dava şartıdır; bu hâllerde yetki sözleşmesi yapılamaz, mahkeme yetkisini davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırır ve taraflar yetkisizliği her zaman ileri sürebilir (HMK m. 18, 19/1, 114/1-ç). Kesin olmayan yetkide itiraz cevap dilekçesinde, yetkili mahkeme de gösterilerek yapılmalıdır; aksi hâlde itiraz dikkate alınmaz ve davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir (HMK m. 19/2, 19/4).
Kesinleşme şerhi
İlamın kesinleştiğine dair mahkeme şerhi.
Keşif
Hâkimin uyuşmazlık konusunu bizzat inceleyip gözlemlemesi (HMK m. 288).
Kısmi dava
Bölünebilir alacağın yalnız bir kısmının dava edilmesi; kalan kısım, açıkça feragat edilmedikçe saklıdır (HMK m. 109/1, 3). Talep aynı davada bir kez, tahkikat sona erene kadar iddianın genişletilmesi yasağına takılmadan artırılabilir; artırılan kısımda zamanaşımı dava tarihinde kesilmiş sayılır (m. 109/4).
Objektif dava birleşmesi
Aynı davalıya karşı birden fazla talebin aynı dilekçede ileri sürülmesi (HMK m. 110).
Ön inceleme
Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra yapılan aşama: mahkeme dava şartlarını ve ilk itirazları inceler, uyuşmazlık konularını belirler, delillerin toplanması için hazırlık yapar ve tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder (HMK m. 137). Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra iddia ve savunma ancak ıslahla (aynı davada bir kez) veya karşı tarafın açık muvafakatiyle genişletilip değiştirilebilir (HMK m. 141, 176). Kısmi davada talep artırımı için bkz. HMK m. 109/4.
Seçimlik dava
Seçimlik borçta borçlunun seçim hakkını kullanmaması hâlinde açılan dava (HMK m. 112).
Senetle ispat zorunluluğu
Belirli tutarı aşan hukuki işlemlerin senetle ispatı (HMK m. 200); istisnalar m. 203. Yakın hısımlar arası işlemde tanık dinlenebilir (m. 203/1-a).
Tahkikat
Delillerin toplanıp incelendiği aşama (HMK m. 143 vd.).
Talep sonucunun artırılması
Belirsiz alacak davasında, miktar belli olunca talebin iddianın genişletilmesi yasağına takılmadan artırılması (mülga HMK m. 107/2; 31/7/2026'dan önce açılan davalarda uygulanır). Yeni davalarda kısmi davada talep bir kez, tahkikat sona erene kadar artırılabilir (HMK m. 109/4).
Tanık
Uyuşmazlıkla ilgili vakıaları görgü/bilgisiyle anlatan üçüncü kişi (HMK m. 240).
Tavzih
Hükmün belirsiz/çelişik kısımlarının açıklanması (HMK m. 305). Hükmü değiştiremez.
Tebliğ
Usulüne uygun yazılı bildirim (7201 sayılı Tebligat K.). Süreler çoğunlukla tebliğle başlar.
Tefhim
Kararın duruşmada sözlü açıklanması. Hukuk davalarında istinaf ve temyiz süresi tefhimden değil kararın tebliğinden (HMK m. 345, 361), ceza davalarında 1/6/2024 ve sonrasında verilen kararlarda gerekçeli hükmün tebliğinden (CMK m. 273, 291) başlar. ⚠ Tebliğ: yazılı bildirim.
Teksif ilkesi
Tarafların iddia ve savunmalarını belirli aşamaya kadar bildirme zorunluluğu; iddia/savunmanın genişletilmesi yasağı (HMK m. 141). Cevaba cevap / ikinci cevap sonrası genişletilemez.
Temyiz
Bölge adliye mahkemesinin nihai kararlarının Yargıtay'da hukuka uygunluk yönünden incelenmesi (HMK m. 361, 371). Süre, kararın tebliğinden itibaren iki haftadır (m. 361/1). Değeri temyiz sınırını geçmeyen davalarda ve kanunda sayılan bazı kararlarda temyiz yolu kapalıdır; kısmi davada sınır alacağın tamamına göre belirlenir (m. 362/1-2). Bölge adliye mahkemesi istinafı kısmen veya tamamen kabul edip esas hakkında yeniden karar vermişse, kararın kabul veya reddedilen kısmı istinaf sınırını (m. 341/2) aşıyorsa temyiz yolu açıktır; ancak bu karar temyiz sınırının altında kalıyorsa, ilk derece kararıyla arasındaki fark istinaf sınırını aşmadıkça ya da karar yalnız yargılama gideri veya vekâlet ücretine ilişkinse temyiz edilemez (m. 362/3). Sınırlar her yıl güncellenir; davanın açıldığı tarihteki sınır esas alınır (ek m. 1). Temyiz kural olarak icrayı durdurmaz; borçlu teminat göstererek icranın geri bırakılmasını isteyebilir (m. 367/1; İİK m. 36). Kişiler hukuku, aile hukuku ve taşınmaz mal ile ilgili ayni haklara ilişkin kararlar kesinleşmeden yerine getirilemez (m. 367/2); ancak nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemez (m. 367/1). → Temyiz kesinlik sınırı
Terditli dava
Asıl talep kabul edilmezse ikincil talebin incelenmesi istemi (HMK m. 111). "Öncelikle… olmadığı takdirde…"
Vekâlet ücreti (AAÜT)
Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi'ne göre mahkemece karşı tarafa yükletilen ücret; avukata aittir (Av. K. m. 164). → Vekâlet ücreti hesaplama
Yargılamanın yenilenmesi
Kesinleşmiş hükme karşı olağanüstü kanun yolu (HMK m. 374).
Yazılı delil ibrazı zorunluluğu
Tarafın elindeki belgeyi ibraz etmemesi hâlinde aleyhine sonuç (HMK m. 220).
Yemin
Tarafın kendi lehine olan vakıayı yeminle doğrulaması; kesin delil (HMK m. 225 vd.). Yalnız isticvap konusu olabilecek vakıalar.
Yetki
Hangi yer mahkemesinin bakacağı (HMK m. 5 vd.).
Yoksulluk nafakası
Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek tarafın geçimi için diğer taraftan mâlî gücü oranında isteyebileceği nafaka (TMK m.175). Kusuru daha ağır olmamak koşuluyla; yükümlünün kusuru aranmaz. 30/6/2027 — AYM iptali: AYM, 4/6/2026 t. E:2025/156, K:2026/131 sayılı kararıyla TMK m.175/1’deki “süresiz olarak” ibaresini iptal etti (RG 30/9/2026, S.33386). Yürürlük: 30/6/2027.
Zamanaşımı
Alacağın, kanundaki süre geçtikten sonra borçlu karşı koyarsa dava ve takip yoluyla istenememesi. Kanunda başka süre yoksa on yıldır; kira, faiz ve ücret gibi dönemsel edimlerde beş yıldır (TBK m. 146-147). Süre alacağın muaccel olmasıyla başlar; borcun ikrarı, kısmi ödeme, dava veya icra takibi zamanaşımını keser ve yeni süre başlar (TBK m. 149, 154, 156). Hâkim kendiliğinden gözetmez (TBK m. 161); dilekçeler aşamasında ileri sürülmezse savunmayı genişletme yasağına takılabilir (HMK m. 141). Örneğin, zamanaşımına uğramış borcu ödeyen kişi, ödediğini geri isteyemez (TBK m. 78/2). → Alacak zamanaşımı süreleri
Zorunlu dava arkadaşlığı
Hakkın birlikte kullanılması gerektiği için tarafların birlikte dava açması/edilmesi (elbirliği mülkiyeti). ⚠ İhtiyari dava arkadaşlığı: birlikte olmak seçimlik.

Borçlar hukuku

Alacağın temliki (devri)
Alacağın yazılı sözleşmeyle üçüncü kişiye devri (TBK m. 183). Borçlunun rızası gerekmez.
Ayıp / ayıba karşı tekeffül
Satılanın, bildirilen ya da taşıması gereken nitelikleri taşımaması; satıcı bilmese de sorumludur (TBK m. 219). Alıcı ayıbı uygun sürede, gizli ayıbı öğrenir öğrenmez bildirmezse malı kabul etmiş sayılır (TBK m. 223). Seçimlik haklar: dönme, indirim, ücretsiz onarım, değiştirme (TBK m. 227). Zamanaşımı teslimden itibaren iki yıldır, ağır kusurlu satıcı bundan yararlanamaz (TBK m. 231); yapının ayıbında mülkiyetin geçmesinden itibaren beş, ağır kusurda yirmi yıldır (TBK m. 244/3). Tacirler arasında açık ayıp iki gün, incelemeyle anlaşılan ayıp sekiz gün içinde bildirilir (TTK m. 23/1-c); tüketicide 6502 s.K. uygulanır. Örneğin, araçta sonradan çıkan gizli arıza hemen bildirilmelidir. → Aldığınız ürün bozuk çıktı: dört hakkınız
Borcun nakli
Borcun alacaklının rızasıyla üçüncü kişiye geçmesi (TBK m. 196).
Butlan / kesin hükümsüzlük
İşlemin baştan geçersizliği (TBK m. 27): kanuna, ahlaka aykırılık, imkânsızlık. ⚠ İptal edilebilirlik: iptal edilene kadar geçerli.
Cezai şart
İfa etmeme/eksik ifa hâlinde ödenmesi kararlaştırılan tutar (TBK m. 179). Tacir indirim isteyemez (TTK m. 22).
Culpa in contrahendo
§ Sözleşme görüşmelerinde dürüstlük kuralına aykırılıktan doğan sorumluluk.
Dönme / fesih
Dönme: geçmişe etkili (ani edimli). Fesih: ileriye etkili (sürekli edimli — kira, iş). ⚠ Doğru terim seçilmeli.
Eser sözleşmesi
Sonuç taahhüdü (TBK m. 470); yüklenici–iş sahibi.
Gabin (aşırı yararlanma)
Edimler arasında açık oransızlık + zayıflıktan yararlanma (TBK m. 28). 1 yıl / 5 yıl.
Götürü tazminat
Zararın miktarından bağımsız önceden belirlenmiş tazminat. Cezai şarttan farkı: ifayı değil zararı karşılar.
Haksız fiil
Kusurlu ve hukuka aykırı fiille zarar verme (TBK m. 49). 2 yıl / 10 yıl; ceza zamanaşımı uzunsa o uygulanır.
Hata, hile, ikrah
İrade sakatlıkları (TBK m. 30-39): yanılma, aldatma, korkutma. İptal 1 yıl.
İbra (ödeme)
Alacaklı ile borçlunun, borcun tamamen veya kısmen ortadan kalktığı konusunda anlaşması (ibra sözleşmesi); borcu doğuran işlem şekle bağlı olsa bile ibra şekle bağlı değildir (TBK m. 132). İşçi alacaklarında ibra; yazılı olmalı, sözleşmenin sona ermesinden en az bir ay sonra yapılmalı, alacağın türü ve miktarı açıkça yazılmalı, ödeme noksansız ve banka aracılığıyla yapılmalıdır; aksi hâlde kesin hükümsüzdür. Tam ödeme içermeyen ibraname yalnız ödenen miktar kadar makbuz sayılır (TBK m. 420). Örneğin, çıkış günü imzalatılan “tüm haklarımı aldım” belgesi ibra sayılmaz.
İfa yerine edim / ifa uğruna edim
Borcun başka edimle sona ermesi / edimin paraya çevrilip alacağa mahsubu.
İhtar / ihtarname
Borçluya ifa için yapılan bildirim; noter aracılığıyla yapılan ihtarname. Temerrüde düşürür, faiz başlatır.
İki haklı ihtar
Bir kira yılında iki haklı yazılı ihtar → tahliye (TBK m. 352/2).
İnançlı işlem
Hakkın, güvene dayalı olarak devredilip belirli amaçla kullanılması. Muvazaadan farklı: devir iradesi gerçek.
Kanuni faiz / temerrüt faizi / avans faizi
3095 s. K.: kanuni faiz m. 1; temerrüt faizi m. 2; ticari işte avans faizi m. 2/2. Mevduata uygulanan en yüksek faiz: kıdem tazminatı.
Kefalet
Borçlunun borcunu ödememesi hâlinde kefilin sorumluluğu (TBK m. 581). Adi/müteselsil. Yazılı şekil + el yazısı tutar + eş rızası.
Kira — ihtiyaç nedeniyle tahliye
Kiraya verenin/yakınının konut/işyeri ihtiyacı (TBK m. 350). → Kirasını düzenli ödeyen kiracı nasıl çıkarılır?
Kira — tahliye taahhüdü
Kiracının kiralananı belli bir tarihte boşaltmayı yazılı olarak üstlenmesi. Taahhüt, kiralananın teslim edilmesinden sonra verilmiş olmalıdır. Kiracı çıkmazsa kiraya veren, boşaltma tarihinden itibaren bir ay içinde icraya başvurarak veya dava açarak sözleşmeyi sona erdirebilir (TBK m. 352/1). Dava yolu seçilirse bu bir aylık süre içinde önce arabulucuya başvurulmalıdır; süre başvurudan son tutanağa kadar işlemez; son tutanaktan sonra dava, bir aylık sürenin arabulucuya başvurmadan önce dolmamış olan kalan kısmı içinde açılmalıdır. Arabulucuya gidilmeden açılan dava usulden reddedilir (6325 s.K. m. 18/A-2, 18/A-15, 18/B). İcra yolunda arabuluculuk şartı yoktur (6325 s.K. m. 18/B-1-a). → Tahliye taahhütnamesi
Muaccel
Vadesi gelmiş, ifası istenebilir borç. ⚠ Müeccel: vadesi henüz gelmemiş.
Munzam zarar
Temerrüt faizini aşan zarar (TBK m. 122). Ayrıca ispat gerekir.
Muvazaa
Tarafların gerçek iradelerine uymayan, üçüncü kişileri aldatmak için yaptıkları görünürdeki işlem (TBK m. 19). Mutlak / nispi. Muris muvazaası: satış görünümlü bağış. → Mirastan mal kaçırma (muris muvazaası)
Müteselsil sorumluluk
Birden çok borçlunun her birinin borcun tamamından sorumlu olması (TBK m. 162).
Ölünceye kadar bakma sözleşmesi
Bakım borcu karşılığı malvarlığı devri (TBK m. 611). Resmî şekil. Muris muvazaasında sık savunma.
Rücu
Başkasının borcunu ödeyen ya da başkasının sorumlu olduğu bir zararı karşılayan kişinin, ödediğini asıl sorumludan geri isteme hakkı. Müteselsil borçlulukta, aksi kararlaştırılmadıkça veya ilişkinin niteliğinden anlaşılmadıkça borçlular iç ilişkide eşit paylarla sorumludur; kendi payından fazlasını ödeyen borçlu, fazlayı diğerlerinden ancak her birinin payı oranında isteyebilir; birinden alınamayan kısmı diğerleri eşit olarak üstlenir (TBK m. 167). Aynı zarardan birden çok kişi sorumluysa paylar eşit olmak zorunda değildir; bütün durum ve koşullar, özellikle her birinin kusurunun ağırlığı ve yarattığı tehlikenin yoğunluğu göz önünde tutularak belirlenir (TBK m. 62). Bu rücu istemi, tazminatın tamamının ödendiği ve birlikte sorumlu kişinin öğrenildiği tarihten itibaren iki yılda, her hâlde tamamının ödendiği tarihten itibaren on yılda zamanaşımına uğrar; ancak tazminatı ödemesi kendisinden istenen kişi durumu birlikte sorumlu olduğu kişilere bildirmezse zamanaşımı, bildirimin dürüstlük kurallarına göre yapılabileceği tarihte işlemeye başlar (TBK m. 73).
Sebepsiz zenginleşme
Haklı sebep olmaksızın başkası aleyhine zenginleşme (TBK m. 77). 2 yıl / 10 yıl.
Takas
Karşılıklı, aynı türden, muaccel alacakların birbirini sona erdirmesi (TBK m. 139). Tek taraflı beyanla. ⚠ Mahsup: hesaben indirme, takas değil.
Temerrüt
Muaccel borcun ifasında gecikme; borçlu temerrüdü ihtarla (TBK m. 117), belirli vadeli borçta kendiliğinden. Alacaklı temerrüdü (m. 106): ifayı kabulden kaçınma. → Sözleşmeler ve borçlar hukuku
Vekâlet sözleşmesi
İş görme borcu (TBK m. 502); her zaman azil/istifa.
Yenileme (tecdit)
§ Yeni bir borç kurularak mevcut borcun sona erdirilmesi; ancak tarafların bu yöndeki açık iradesiyle olur (TBK m. 133). Örneğin, mevcut borç için çek veya bono verilmesi ya da yeni bir senet veya kefalet senedi düzenlenmesi, açık yenileme iradesi olmadıkça yenileme sayılmaz.
Zapt
Üçüncü kişinin üstün hakkı nedeniyle alıcının satılandan yoksun kalması (TBK m. 214).

Eşya, miras, aile

Anlaşmalı boşanma
Evliliği en az bir yıl sürmüş eşlerin birlikte başvurması ya da birinin diğerinin davasını kabul etmesiyle verilen boşanma kararı (TMK m. 166/3). Hâkim, eşleri bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmeli ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin anlaşmayı (protokol) uygun bulmalıdır; gerekli gördüğü değişiklikler taraflarca da kabul edilirse boşanmaya karar verir. Örneğin, velayet ve nafakayı düzenleyen protokolü imzalayan eşlerden biri dava açar, diğeri duruşmada davayı kabul eder. Eşlerden biri protokolü kabul etmezse bu yolla karar verilemez. → Anlaşmalı boşanmada protokol
Ayni hak
Eşya üzerinde herkese karşı ileri sürülebilen hak (mülkiyet, sınırlı ayni haklar). ⚠ Şahsi hak: yalnız borçluya karşı.
Çekişmeli boşanma
Genel/özel sebeplerle (m. 161-166). Kusur belirlemesi tazminat ve nafakayı etkiler. → Boşanma dava dilekçesi
Denkleştirme (iade)
Yasal mirasçıların, mirasbırakandan sağlığında miras paylarına mahsuben aldıkları karşılıksız kazandırmaları paylaşmada terekeye geri vermesi ya da değerini payından düşürtmesi (TMK m. 669, 671). Altsoya verilen kuruluş sermayesi, mal devri, borçtan kurtarma ve benzeri kazandırmalar ile alışılmış ölçüyü aşan çeyiz, mirasbırakan aksini açıkça belirtmedikçe denkleştirmeye tabidir (TMK m. 669/2, 675/2); olağan hediyeler, evlenmede geleneğe uygun giderler ve alışılmış ölçüdeki çeyiz kural olarak kapsam dışıdır (TMK m. 675). Örneğin, babanın sağlığında bir çocuğuna işyeri kurması için verdiği para, aksi açıkça belirtilmemişse paylaşmada o çocuğun payına mahsup edilir. Tenkis hakları saklıdır (TMK m. 671/2). → Denkleştirme, saklı pay ve tenkis
Ecrimisil
§ Haksız işgal tazminatı — malı izinsiz kullanan kötüniyetli zilyetten istenen bedel. 5 yıl geriye.
Elbirliği (iştirak) mülkiyeti
Kanun ya da kanunda öngörülen sözleşmeyle oluşan bir topluluk nedeniyle mallara birlikte malik olunması; ortakların belirli payı yoktur, her birinin hakkı malın tamamına yayılır (TMK m. 701). En yaygın örneği miras ortaklığıdır (TMK m. 640). Paylı mülkiyette ise paylar bellidir (TMK m. 688). Yönetim ve tasarruf kural olarak oybirliği ister (TMK m. 702). Örneğin, babadan kalan evi mirasçılardan biri tek başına satamaz; ortaklığın giderilmesini isteyebilir (TMK m. 642; dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur, 6325 s.K. m. 18/B), paylaşmaya kadar sulh mahkemesinden temsilci atanmasını da isteyebilir (TMK m. 640/3). Her ortak, topluluğa ait hakların korunmasını sağlayabilir; bu korumadan tüm ortaklar yararlanır (TMK m. 702/4).
İntifa hakkı
Başkasına ait eşyayı kullanma ve yararlanma (TMK m. 794). Süreli/ömür boyu.
İpotek
Taşınmaz rehni; alacağı güvence altına alır (TMK m. 881).
Kayyım
Belirli iş için/mal yönetimi için atanan temsilci (TMK m. 426). Vasiden farkı: geçici/işe özgü.
Kazandırıcı zamanaşımı
Olağan 10 yıl (tapulu, iyiniyet), olağanüstü 20 yıl (tapusuz/malik belirsiz) (TMK m. 712-713).
Kişisel ilişki
Velayet kendisine verilmeyen ebeveynin çocukla görüşme hakkı (TMK m. 323). → Aile hukuku
Mal rejimi — edinilmiş mallara katılma
1/1/2002'den beri yasal rejim; daha önce evlenmiş eşler de başka rejim seçmedilerse bu tarihten itibaren tabidir (4722 s.K. m. 10); artık değer üzerinden katılma alacağı (TMK m. 218 vd.). Tasfiye davası boşanmadan ayrı.
Miras sözleşmesi
İki taraflı ölüme bağlı tasarruf; resmî şekil (TMK m. 545).
Mirasçılık belgesi (veraset ilamı)
Mirasçıları ve paylarını gösteren belge (TMK m. 598).
Nafaka türleri
Tedbir (dava süresince, m. 169), yoksulluk (m. 175), iştirak (çocuk için, m. 182), yardım (m. 364). ⚠ Doğru tür yazılmalı. → Nafaka artırılabilir mi, azaltılabilir mi?
Ortaklığın giderilmesi (izale-i şuyu)
Paylı veya elbirliği mülkiyetindeki malın paylaştırılarak ortaklığın sona erdirilmesi. Paydaşlardan her biri paylaşma isteyebilir; anlaşma olmazsa hâkim malın aynen bölünmesine, bu uygun değilse ya da mal önemli değer kaybına uğrayacaksa açık artırmayla satılıp bedelinin paylaşılmasına karar verir (TMK m. 698-699, 642). Dava sulh hukuk mahkemesinde görülür (HMK m. 4/1-b); önce arabulucuya başvurmak zorunludur (6325 s.K. m. 18/B). Örneğin, kardeşlere mirasla kalan tek daire aynen bölünemiyorsa satılarak bedeli paylaştırılır. Uygun olmayan zamanda paylaşma istenemez (TMK m. 698/3). → Ortaklığın giderilmesi davası
Reddi miras (mirasın reddi)
Mirasçının 3 ay içinde mirası reddetmesi (TMK m. 605-606). Hükmen ret: tereke borca batıksa. → Mirasın reddi
Saklı pay
Kanunun belirli mirasçılara güvence altına aldığı pay (TMK m. 506): altsoy 1/2, ana-baba 1/4, sağ kalan eş. → Miras hukuku
Şufa (önalım)
§ Paylı taşınmazda payın üçüncü kişiye satışında diğer paydaşların, alıcıya dava açarak payı alma hakkı (TMK m. 732, 734). Süre: bildirimden itibaren üç ay, her hâlde satıştan itibaren bir yıl (m. 733/4; 25/12/2025'ten önceki satışlarda iki yıl). Hâkimin belirlediği rayiç bedel kesin sürede yatırılır (m. 734/2). → Önalım (şufa) hakkı
Tapu iptali ve tescil
Yolsuz tescilin düzeltilmesi davası (TMK m. 1025). Süresiz. → Tapu iptali ve tescil davası
Tapu siciline güven ilkesi
İyiniyetli üçüncü kişinin tescile güvenerek kazanımı korunur (TMK m. 1023). Kötüniyet: m. 1024.
Tenkis
Saklı payı aşan kazandırmaların indirilmesi davası (TMK m. 560). 1 yıl / 10 yıl (m. 571). → Denkleştirme, saklı pay ve tenkis
Tereke
Murisin ölümle mirasçılara geçen malvarlığı bütünü. → Miras hukuku
Terekenin tespiti
Tereke mallarının belirlenmesi (TMK m. 589).
Vasiyetname
Tek taraflı ölüme bağlı tasarruf; resmî/el yazılı/sözlü (TMK m. 531). İptal 1 yıl.
Velayet
Ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi ve üçüncü kişilere karşı temsili konusunda ana-babanın hak ve yükümlülükleri; yasal sebep olmadıkça ana-babadan alınamaz (TMK m. 335, 339, 342). Evlilik sürerken ana ve baba velayeti birlikte kullanır; boşanmada velayet çocuğun bırakıldığı tarafa aittir (TMK m. 336). Ana ve baba evli değilse velayet anaya aittir (TMK m. 337). Düzenleme sonradan değiştirilebilir; yeni olgular gerektirirse hâkim önlem alır (TMK m. 183). Örneğin, kişisel ilişki düzenlemesine uyulmaması, çocuğun yararına aykırı değilse velayetin değiştirilmesine yol açabilir (TMK m. 182/2). → Velayet kararında çocuğun görüşü
Vesayet / vasi
Küçük ya da kısıtlının kişi ve malvarlığının korunması; vasi atanması (TMK m. 396 vd.). Kısıtlama: m. 405-408.
Yolsuz tescil
Geçerli hukuki sebebe dayanmayan tescil (TMK m. 1024).
Zilyetlik
Eşya üzerinde fiilî hâkimiyet (TMK m. 973). Mülkiyetten farklı.

İcra ve iflas

Aciz vesikası
Alacağın karşılanamayan kısmı için belge (İİK m. 143).
Haciz / haczedilmezlik
Haciz, para alacağı için icra dairesinin borçlunun mal ve haklarına el koymasıdır; haczedilmezlik, kanunun bazı malların haczini yasaklamasıdır (İİK m. 82). Örneğin, borçlu ve aynı çatı altındaki ailesinin kişisel eşyası ile ailenin ortak kullandığı tüm ev eşyası, borç o eşyanın bedelinden doğmuş olsa bile haczedilemez; para, altın, antika gibi kıymetli şeyler hariçtir (7445 s.K.). İşçi ücretinin dörtte birinden fazlası nafaka dışında haczedilemez (İş K. m. 35); SGK gelir ve aylıkları, nafaka ve SGK alacakları dışında borçlunun muvafakati olmadan haczedilemez (5510 s.K. m. 93); önceden verilmiş haciz izni geçersizdir (İİK m. 83/a). → Evime haciz gelirse neler alınamaz?
İflas
Tacirin borçlarını ödeyememesi hâlinde tüm malvarlığının tasfiyesi (İİK m. 154). → İcra ve iflas hukuku
İhtiyati haciz
Para alacağı için, hüküm öncesi geçici haciz (İİK m. 257); alacaklı kural olarak teminat gösterir (m. 259). Alacaklı, kararın verildiği tarihten itibaren on gün içinde kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki icra dairesinden kararın uygulanmasını istemezse karar kendiliğinden kalkar (m. 261). Kendisi dinlenmeden hakkında karar verilen borçlu, haczin uygulanmasından, haciz yokluğunda yapılmışsa tutanağın kendisine tebliğinden itibaren 7 gün içinde kararı veren mahkemeye itiraz edebilir (m. 265); yüzüne karşı karar verilen borçlu ise istinaf yoluna başvurabilir (m. 258). Dava veya takipten önce haciz yaptıran alacaklı, haczin uygulanmasından, haciz kendi yokluğunda yapılmışsa tutanağın kendisine tebliğinden itibaren 7 gün içinde takip talebinde bulunmalı veya dava açmalıdır (m. 264/1). Dava şartı arabuluculuk bulunan konularda dava yolunu seçen alacaklı bu 7 gün dolmadan arabulucuya başvurmalıdır; süre başvurudan son tutanağa kadar işlemez, son tutanaktan sonra dava yalnızca 7 günün başvurudan önce dolmamış olan kalan kısmı içinde açılabilir (6325 s.K. m. 18/A-16). Bu durma, kanunda yalnızca bu ilk dava açma süresi için öngörülmüştür. Takip yolunda borçlu ödeme emrine itiraz ederse alacaklı, itirazın kendisine tebliğinden itibaren 7 gün içinde icra mahkemesinden itirazın kaldırılmasını istemeli veya dava açmalıdır; icra mahkemesi bu istemi reddederse, ret kararının tefhim veya tebliğinden itibaren 7 gün içinde dava açılmalıdır (m. 264/2). İhtiyati haciz görülmekte olan bir alacak davası sırasında konulmuşsa ya da alacaklı ilk 7 gün içinde takip yerine dava açmışsa, esas hakkındaki hükmün mahkemece tebliğinden itibaren bir ay içinde takip talebinde bulunulmalıdır (m. 264/3). Alacaklı bu sürelerden birini kaçırır, davasından veya takip talebinden vazgeçer, takip talebi süre geçmesiyle düşer, dava dosyası işlemden kaldırılıp bir ay içinde yenilenmez ya da davada haksız çıkarsa ihtiyati haciz hükümsüz kalır (m. 264/4). → Karşılıksız çekte ihtiyati haciz
İlamlı icra
Mahkeme ilamına veya ilam hükmündeki belgeye dayalı takip (İİK m. 24 vd., 38); borçluya icra emri gönderilir (m. 32). Takibi kendiliğinden durduran itiraz yoktur; borcun ödendiği, ertelendiği veya zamanaşımına uğradığı, icra emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesinde ileri sürülebilir; ödeme ve erteleme, resmî ya da usulüne göre onaylanmış bir belgeyle veya icra dairesinde, icra mahkemesinde ya da mahkeme önünde ikrar edilmiş bir senetle kanıtlanmalıdır (m. 33/1). İcra emrinin tebliğinden sonra gerçekleşen ödeme, erteleme veya zamanaşımı ise her zaman ileri sürülebilir; ancak ödeme ve erteleme noterce düzenlenmiş veya onaylanmış belgeyle ya da icra tutanağıyla kanıtlanmalıdır (İİK m. 33/2). Mahkeme ilamına dayalı takip, son işlemden itibaren on yıl hareketsiz kalırsa zamanaşımına uğrar; noter senedine dayalı takipte ise senedin niteliğine göre Borçlar veya Ticaret Kanunundaki süre uygulanır (İİK m. 39).
İlamsız icra
Mahkeme kararı olmadan para alacağı için takip (İİK m. 42). Ödeme emri, 7 gün itiraz.
İstihkak (haczedilen mal)
Üçüncü kişinin haczedilen mal üzerinde hak iddiası (İİK m. 96). → Hacizde istihkak iddiası
İstirdat
Ödenmiş paranın geri alınması davası (İİK m. 72/7). 1 yıl.
İtirazın iptali
Borçlunun itirazıyla duran takibin mahkeme kararıyla sürdürülmesi (İİK m. 67). 1 yıl. İcra inkâr tazminatı %20.
İtirazın kaldırılması
İcra mahkemesinde belgeye dayalı hızlı yol (İİK m. 68). Kesin/geçici. Dar inceleme; hüküm kesin değil.
Kambiyo senetlerine özgü takip
Çek, bono ve poliçe için hızlı takip (İİK m. 167); itiraz beş gün içinde icra dairesine değil icra mahkemesine yapılır ve satış dışındaki işlemleri durdurmaz (İİK m. 168, 169).
Kıymet takdiri
Haczedilen malın değerinin belirlenmesi; 7 gün şikâyet.
Konkordato
Borçlarını vadesinde ödeyemeyen ya da ödeyememe tehlikesi altındaki borçlunun, vade veya tenzilat yoluyla borçlarını ödemek ya da muhtemel bir iflastan kurtulmak için başvurduğu yol (İİK m. 285). İflas talebinde bulunabilecek alacaklı da borçlu hakkında konkordato isteyebilir.
Menfi tespit
Borçlu olunmadığının tespiti davası (İİK m. 72). Kötüniyet tazminatı %20.
Ödeme emri / icra emri
İlamsız takipte (mahkeme kararı olmadan) borçluya ödeme emri, mahkeme kararına dayanan ilamlı takipte icra emri gönderilir (İİK m. 60, 32). Ödeme emrine itiraz, tebliğden itibaren yedi gün içinde icra dairesine yapılır ve takibi durdurur (İİK m. 62, 66). Kambiyo senedine dayalı takipte süre beş gündür; itiraz icra mahkemesine yapılır ve satış dışındaki işlemleri durdurmaz (İİK m. 168, 169). İcra emrine karşı ödeme, erteleme veya zamanaşımı iddiası tebliğden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesine yapılır; ödeme ve erteleme, resmî ya da usulüne göre onaylanmış bir belgeyle veya icra dairesinde, icra mahkemesinde ya da mahkeme önünde ikrar edilmiş bir senetle kanıtlanmalıdır. Tebliğden sonra gerçekleşen ödeme, erteleme veya zamanaşımı her zaman ileri sürülebilir; bu durumda ödeme ve erteleme noter belgesi ya da icra tutanağıyla kanıtlanmalıdır (İİK m. 33). Örneğin, tazminat kararına dayanan takipte ödeme emri değil icra emri gönderilir. → İcra takibine itiraz
Satış (paraya çevirme)
Haczedilen malın açık artırma ile satışı (İİK m. 106 vd.).
Sıra cetveli
Satış bedelinin alacaklılar arasında paylaştırma sırası (İİK m. 140).
Şikâyet (icra)
İcra veya iflas dairesinin bir işleminin kanuna ya da olaya aykırı olduğu iddiasıyla yapılan başvuru (İİK m. 16). Başvuru icra dairesine değil icra mahkemesine yapılır ve işlemin öğrenildiği tarihten itibaren yedi gün içinde olmalıdır. Bir hakkın yerine getirilmemesi veya işin sebepsiz sürüncemede bırakılması için süre yoktur (İİK m. 16/2); Yargıtay uygulamasında kamu düzenine aykırı veya yok hükmündeki işlemlere karşı şikâyet de süreye bağlı değildir. Şikâyet, icra mahkemesi karar vermedikçe takibi durdurmaz (İİK m. 22). Örneğin, oturduğu evin haline münasip olduğu için haczedilemeyeceğini ileri süren borçlu, haczi öğrendiği tarihten itibaren yedi gün içinde şikâyet etmelidir (İİK m. 82/1-12). → İcra ve iflas hukuku
Tahliye (icra yoluyla)
Kiracının dava açılmadan, icra yoluyla çıkarılması. Kira ödenmezse ihtarlı ödeme emri gönderilir; kiracı yedi gün içinde itiraz etmez ve ihtar süresinde (konut ve çatılı işyerinde otuz gün) ödemezse, süre bitiminden itibaren altı ay içinde icra mahkemesinden tahliye istenir (İİK m. 269, 269/a; TBK m. 315). Teslimden sonra verilen yazılı tahliye taahhüdünde, boşaltma tarihinden itibaren bir ay içinde icraya başvurulur (TBK m. 352/1; İİK m. 272). Örneğin, 1 Haziran'da çıkmayı taahhüt eden kiracı için takip 1 Temmuz'a kadar başlatılmalıdır. Bu yolda arabuluculuk şartı yoktur (6325 s.K. m. 18/B). → Kirasını geç ödeyen kiracı nasıl çıkarılır?
Tasarrufun iptali
Borçlunun alacaklıdan mal kaçırma amaçlı tasarruflarının iptali (İİK m. 277). 5 yıl. Muvazaadan farklı: işlem geçerli, alacaklıya karşı etkisiz.

Ticaret hukuku

Anonim/limited şirket
Sermaye şirketleri (TTK m. 329 / m. 573). Ortakların sorumluluğu sermaye ile sınırlı.
Aval
Kambiyo senedinde kefalet benzeri güvence (TTK m. 700).
Bono / poliçe / çek
Kambiyo senetleri (TTK m. 671, 776, 780). Şekil şartları sıkı. ⚠ Çekte "vade" yoktur, ibraz süresi vardır. → Kambiyo senetlerinde icra takibi
Cari hesap
Karşılıklı alacakların hesapta takası (TTK m. 89).
Ciro
Kambiyo senedinin devri (TTK m. 681). Tam/beyaz ciro.
Dava şartı arabuluculuk (ticari)
Ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak ve tazminat davaları ile itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında, dava açmadan önce arabulucuya başvurma zorunluluğu (TTK m. 5/A). Arabuluculuk süresi altı haftadır, zorunlu hâllerde en fazla iki hafta uzatılabilir (TTK m. 5/A-2). Başvurudan son tutanağa kadar zamanaşımı durur, hak düşürücü süre işlemez (6325 s.K. m. 18/A-15). Örneğin, fatura bedeli için arabulucuya gidilmeden açılan dava usulden reddedilir (6325 s.K. m. 18/A-2). Genel kurul kararının iptali gibi konusu para olmayan davalarda bu şart aranmaz. → Ticari alacakta dava şartı arabuluculuk
Fatura — 8 gün
Faturaya 8 gün içinde itiraz edilmezse içeriği kabul edilmiş sayılır (TTK m. 21/2). Yalnız fatura içeriği; temel ilişki değil.
Genel kurul kararının iptali
Kanuna, esas sözleşmeye, dürüstlük kuralına aykırı kararlar (TTK m. 445). 3 ay.
Haksız rekabet
Dürüstlük kuralına aykırı ticari uygulamalar (TTK m. 54). → Ticaret hukuku
Protesto
Ödememe/kabul etmeme durumunun noterle tespiti (TTK m. 714).
Sigorta — halefiyet
Sigortacının ödediği tazminat oranında sigortalının haklarına geçmesi (TTK m. 1472).
Sorumluluk davası (yönetim kurulu)
Yöneticilerin kusurlu davranışlarından sorumluluğu (TTK m. 553).
Tacir
Ticari işletmeyi kısmen dahi olsa kendi adına işleten (TTK m. 12). Basiretli iş adamı gibi davranma yükümü (m. 18).
Teyit mektubu
Sözlü/telefonla yapılan sözleşmenin yazılı teyidi; 8 gün itiraz (TTK m. 21/3).
Ticari defterlerin delil niteliği
Usulüne uygun tutulan defterler sahibi lehine delil olabilir (HMK m. 222).
Ticari iş / ticari dava
Tacirin işletmesiyle ilgili işler (m. 3); mutlak/nispi ticari davalar (m. 4). Ticaret mahkemesi.

İş hukuku

Alt işveren (taşeron)
Asıl işveren-alt işveren ilişkisi; müteselsil sorumluluk (İK m. 2). Muvazaa denetimi.
Eşit davranma borcu / ayrımcılık tazminatı
İK m. 5; 4 aya kadar ücret.
Fazla çalışma / fazla sürelerle çalışma
Haftalık 45 saati aşan (%50 zamlı) / 45 saate kadar sözleşmedeki süreyi aşan (%25) (İK m. 41). Serbest zaman seçeneği. → Fazla çalışma
Geçerli nedenle fesih
İş güvencesi kapsamında (30+ işçi, 6 ay kıdem) fesih için gerekli neden (İK m. 18). Yoksa işe iade.
Giydirilmiş ücret / çıplak ücret
Giydirilmiş: ücret + süreklilik arz eden ayni/nakdi menfaatler (yemek, yol, ikramiye). Çıplak: temel ücret. Kıdem/ihbar giydirilmiş; fazla mesai/izin çıplak.
Haklı nedenle fesih
İK m. 24 (işçi) / m. 25 (işveren): derhal fesih. 6 iş günü / 1 yıl.
Hizmet tespiti
Sigortasız çalışmanın tespiti davası (5510 m. 86/9). Kamu düzeni, hak düşürücü süre 5 yıl. SGK'ya re'sen ihbar. → Hizmet tespiti ve alt işverenlik
İbraname (iş)
Fesihten en az 1 ay sonra, yazılı, alacak türü/miktarı belirli, banka ödemesi (TBK m. 420). Aksi hâlde geçersiz.
İhbar tazminatı
Bildirim süresine uyulmadan fesihte ödenen ücret (İK m. 17). 2/4/6/8 hafta. Giydirilmiş ücret. → İhbar tazminatı hesaplama
İş kazası
5510 s. K. m. 13; işverenin kusur sorumluluğu (TBK m. 417). Maddi/manevi tazminat, SGK rücu. → İş kazası: bildirim ve sorumluluk
İşe iade
Geçerli sebep olmadan feshedilen iş sözleşmesinin geçersizliğini ve işe dönmeyi isteme yolu. Otuz ve üstü işçili işyerinde en az altı ay kıdemli, belirsiz süreli sözleşmeli işçiye açıktır (İş K. m. 18). Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulmalıdır; anlaşma olmazsa son tutanaktan itibaren iki hafta içinde dava açılır (İş K. m. 20). Örneğin, bildirimde sebep gösterilmeden çıkarılan işçi bu yola gidebilir. Kazanan işçi, kesinleşen kararın tebliğinden itibaren on iş günü içinde işe başlamak için işverene başvurmazsa fesih geçerli sayılır (İş K. m. 21). → İşe iade davası
Kıdem tazminatı
1 yılı aşan çalışmada, belirli fesih hâllerinde her yıl için 30 günlük giydirilmiş ücret (1475 s. K. m. 14). Tavan var. Faiz: mevduata uygulanan en yüksek. → Kıdem tazminatı hesaplama
Kötüniyet tazminatı
İş güvencesi dışı işçide kötüniyetli fesih: 3 kat ihbar (İK m. 17/6).
Mobbing (psikolojik taciz)
Sistematik yıldırma; TBK m. 417 işçinin kişiliğinin korunması. Manevi tazminat + haklı fesih. → Mobbing davası nedir?
UBGT ücreti
Ulusal bayram ve genel tatilde çalışma karşılığı ilave 1 günlük ücret (İK m. 47).
Yıllık ücretli izin
14/20/26 gün (İK m. 53); kullandırılmayan izin fesihte ücrete dönüşür (m. 59). İspat yükü işverende.

Ceza / ceza usulü (temel)

Adli sicil / arşiv kaydı
Kesinleşmiş mahkûmiyet kayıtları (5352 s. K.). Silinme koşulları.
Dava zamanaşımı / ceza zamanaşımı
Kovuşturma süresi (TCK m. 66) / infaz süresi (m. 68).
Etkin pişmanlık
Suç sonrası zararın giderilmesi vb. ile indirim/ cezasızlık (TCK çeşitli maddeler). → Dolandırıcılıkta etkin pişmanlık
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB)
2 yıl ve altı hapis/adli para; 5 yıl denetim (CMK m. 231). 2023 sonrası itiraz/istinaf rejimi değişti — güncel hâline bakılmalı.
İddianame / iddianamenin iadesi
Kamu davası açan belge (CMK m. 170); eksiklikte 15 gün içinde iade (m. 174).
Kovuşturmaya yer olmadığına karar (KYOK / takipsizlik)
Savcılığın, yeterli şüphe oluşturacak delil bulunmaması veya kovuşturma olanağı olmaması nedeniyle dava açmama kararı (CMK m. 172/1). Suçtan zarar gören, kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (CMK m. 173/1; 1/6/2024'ten önce verilen kararlarda on beş gün).
Müşteki / katılan (müdahil)
Şikâyetçi; davaya katılma kararı verilince katılan (CMK m. 237).
Ön ödeme
Yalnız adli para cezası öngören suçlarda ödeme ile davanın düşmesi (TCK m. 75).
Seri muhakeme / basit yargılama
Hızlandırılmış usuller (CMK m. 250 / m. 251).
Şikâyete bağlı suç
Soruşturması mağdurun şikâyetine bağlı; 6 ay (TCK m. 73). Şikâyetten vazgeçme davayı düşürür.
Şüpheli / sanık
Soruşturma evresinde şüpheli, iddianame kabulüyle sanık (CMK m. 2). → Gözaltında şüphelinin hakları
Tutuklama / adli kontrol
Tutuklama, kuvvetli suç şüphesi ve kaçma, delil karartma gibi bir neden varsa hâkim kararıyla özgürlüğün kısıtlanmasıdır; ölçülü olmalıdır (CMK m. 100). Yalnız adli para cezası gerektiren suçlarda ve hapis cezasının üst sınırı iki yılı geçmeyen suçlarda (vücut dokunulmazlığına karşı kasıtlı suçlar hariç) tutuklama yapılamaz (CMK m. 100/4). Adli kontrol, tutuklama yerine yurt dışı yasağı, imza gibi yükümlülüklerdir (CMK m. 109). Örneğin, imza yükümlülüğüne isteyerek uymayan kişi tutuklanabilir (CMK m. 112). Kararlara öğrenmeden itibaren iki hafta içinde itiraz edilir (CMK m. 101/5, 111/2, 268). → Tutuklama ile adli kontrol arasındaki fark
Uzlaştırma
Belirli suçlarda şüpheli veya sanık ile mağdurun, uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşması (CMK m. 253-254). Şikâyete bağlı suçlar ile kanunda sayılan bazı suçlar (taksirle yaralama, basit hırsızlık, basit dolandırıcılık gibi) kapsamdadır; cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda, ısrarlı takipte ve hakarette uzlaştırma yapılmaz (CMK m. 253/1, 3). Yedi gün içinde yanıtlanmayan teklif reddedilmiş sayılır (CMK m. 253/4). Örneğin, kavgada yaralanan kişi uzlaşırsa, uzlaşma anında tespit edilemeyen ya da sonradan çıkan zararlar dışında tazminat davası açamaz; açılmış dava feragat sayılır (CMK m. 253/19). → Uzlaştırma hangi suçlarda uygulanır?

İdari yargı (temel)

İdari başvuru / zımni ret
İdareye başvuruda 30 gün cevapsız kalması ret sayılır (İYUK m. 10). 2022 değişikliği: 30 gün.
İptal davası
İdari işlemin yetki/şekil/sebep/konu/amaç yönünden iptali (İYUK m. 2). 60 gün. Vergi 30 gün. → İdari işleme karşı iptal davası
Kesin ve yürütülebilir işlem
Dava konusu olabilecek, hukuki sonuç doğuran işlem. Hazırlık işlemleri dava edilemez.
Tam yargı davası
İdarenin eyleminden doğan zararın tazmini (İYUK m. 2/1-b). Ön karar (m. 13).
Yürütmenin durdurulması
İdari işlemin uygulanmasının geçici durdurulması (İYUK m. 27). Telafisi güç zarar + açık hukuka aykırılık. → İdare hukuku

Osmanlıca / Latince kalıplar (dilekçe dili)

Ara karar
Yargılama sırasında verilen, davayı bitirmeyen karar
Arz ve izah etmek
Sunmak ve açıklamak ("yukarıda arz ve izah edilen nedenlerle")
Bekletici mesele
Başka davanın sonucunun beklenmesi (HMK m. 165)
Bilahare
Daha sonra ("tanık listesi bilahare sunulacaktır")
Celp / celbi talep olunur
Getirtme / getirtilmesi istenir (belge, dosya)
Emsal
Örnek karar / benzer olay
Ex tunc / ex nunc
§ Geçmişe etkili / ileriye etkili
Fer'i
Asıl bir hakka veya borca bağlı olan ve kural olarak onunla birlikte sona eren; örneğin asıl borç sona erince rehin, kefalet, faiz ve ceza koşulu da sona erer. Ancak işlemiş faiz ve ceza koşulu, sözleşmeyle ya da en geç asıl borcun ifası anına kadar yapılan bir bildirimle saklı tutulmuşsa veya saklı tutulduğu durumdan anlaşılıyorsa yine istenebilir; taşınmaz rehni, kıymetli evrak ve konkordatoya ilişkin özel hükümler saklıdır (TBK m. 131). ⚠ Davaya katılma için bkz. Fer'i müdahale (HMK m. 66).
İçtihat
Yerleşik yargı uygulaması; İBK: İçtihadı Birleştirme Kararı (bağlayıcı)
Lehe / aleyhe
Yararına / zararına
Lex specialis
§ Özel kanun genel kanunu bertaraf eder
Mahsup
Hesaben indirme
Muhdesat
Arazi üzerindeki yapı/ağaç (TMK m. 722)
Muhtıra
Uyarı yazısı (icra)
Müddeabih
§ Dava konusu (eski) → "dava konusu" kullanılmalı
Müddei / müddeialeyh
§ Davacı / davalı (eski) → kullanılmaz
Mütemmim cüz
Bütünleyici parça (TMK m. 684)
Müzekkere
Mahkemenin kuruma yazdığı resmî yazı
Ne bis in idem
§ Aynı fiilden dolayı bir kimsenin ikinci kez yargılanmaması ilkesi; aynı fiil nedeniyle aynı sanık hakkında önceden verilmiş bir hüküm veya açılmış bir dava varsa davanın reddine karar verilir (CMK m. 223/7). Ayrıca bkz. In dubio pro reo — şüpheden sanık yararlanır.
Nemo tenetur
§ Kimse kendini suçlamaya zorlanamaz
Nihai karar
Davayı bitiren karar (esastan/usulden)
Nispi / maktu
Değere bağlı oran / sabit tutar (harç, vekâlet ücreti)
Onus probandi
§ İspat yükü (TMK m. 6, HMK m. 190)
Pacta sunt servanda
§ Sözleşmeye bağlılık ilkesi
Re'sen
Kendiliğinden (hâkimce)
Talimat
Başka yer mahkemesine yazılan işlem yazısı (tanık dinleme vb.)
Teferruat
Eklenti (TMK m. 686)
Tefrik
Ayırma (davaların ayrılması, HMK m. 167)
Tensip (zaptı)
Hâkimin dava açılınca yaptığı ilk inceleme ve ara karar
Tevhit / birleştirme
Davaların birleştirilmesi (HMK m. 166)
Ultra petita
§ Talepten fazlaya karar verilemez (HMK m. 26)
Vekâleten
Vekil sıfatıyla

Sık karıştırılan kullanımlar

Dilekçe ve yazışmalarda sık rastlanan yanlış kullanımlar ve doğru karşılıkları:

Yaygın yanlış kullanımDoğrusu
“Zamanaşımına uğradı, hâkim re'sen reddetti”Zamanaşımı def'idir; re'sen gözetilmez. Hak düşürücü süre re'sen gözetilir.
“İhtiyati haciz (taşınmazın devrini önlemek için)”Para alacağı değilse ihtiyati tedbir (HMK m. 389).
“Belirsiz alacak davası açıyorum (31/7/2026 sonrası)”HMK m. 107 kaldırıldı; yalnız o tarihten önce açılan davalarda uygulanır. Yeni davada kısmi dava açılır, talep bir kez artırılabilir (HMK m. 109/4).
“Sözleşmeyi feshetti (satış sözleşmesinde)”Ani edimli sözleşmede dönme; sürekli edimlide fesih.
“Kararın düzeltilmesi yoluna gidildi”HMK'da kaldırıldı; istinaf/temyiz.
“Temyiz süresi 15 gün (hukuk davası)”HMK'da istinaf ve temyiz süresi iki haftadır ve kararın tebliğiyle başlar (m. 345, 361). CMK'da da 1/6/2024 ve sonrasında verilen kararlarda istinaf ve temyiz süresi, gerekçeli hükmün tebliğinden itibaren iki haftadır (m. 273, 291).
“Veraset ilamı kesin hükümdür”Mirasçılık belgesi aksi ispat edilebilir; kesin hüküm değildir.
“Muvazaalı işlem iptal edilir”Muvazaalı işlem kesin hükümsüzdür; dava tespit + tapu düzeltme niteliğindedir.
“Nafaka (türü belirtmeden)”Tedbir / yoksulluk / iştirak / yardım — tür yazılır.
“Müddeabih, müddei”Eskimiş; "dava konusu", "davacı" kullanılır.

Kaynak ve kapsam

Bu derleme Kadilex Hukuk Sözlüğü çalışmasına dayanır. Tanımlar yürürlükteki mevzuata ve yerleşik uygulamaya göre kısaltılmıştır.

Sözlükteki bir terimin somut olayınızdaki karşılığı, dosyanın özelliklerine göre değişebilir. Çalışma alanlarımız için Hizmetlerimiz, adliye işlemleri için Adliye Rehberi, hesaplamalar için Hesaplama Araçları sayfalarına bakabilirsiniz.

Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki görüş veya tavsiye niteliği taşımaz. Mevzuat ve yargı uygulaması değişebilir.