Karşılıksız Çekte İhtiyati Haciz: Yetkili Mahkeme

Elinde karşılıksız çek bulunan bir alacaklının ilk refleksi, borçlunun mallarına bir an önce ihtiyati haciz koydurmaktır. Bunun için önce bir soruyu çözmek gerekir: hangi mahkemeye başvurulacak? Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin incelenen kararı, sık karşılaşılan bu yetki sorununu ayrıntısıyla ele alıyor.

Kural: yetki, takip hukukundan gelir

Kararda önce genel kural konuyor. Bu takip yolunda yetkili icra dairesi, genel haciz yolunda olduğu gibi 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu'nun 50. maddesinin birinci fıkrasına göre, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun yetkiye dair hükümleri kıyas yoluyla uygulanarak belirlenir.

İhtiyati haciz bakımından ise İcra ve İflas Kanunu'nun 258. maddesi, kararın 50. maddeye göre yetkili mahkeme tarafından verileceğini düzenler. Anılan 50. madde, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun yetki hükümlerine atıf yapmakla birlikte, takibe esas olan akdin yapıldığı icra dairesinin de yetkili olduğunu belirtir.

Kambiyo alacakları neden farklı?

Kararın teknik çekirdeği burada. Kambiyo senetlerinden doğan alacaklar, niteliği gereği aranacak alacaktır. Yani borçlu parayı alacaklının ayağına götürmez; alacaklı senedi ibraz ederek parayı arar.

Bu nitelendirmenin doğrudan bir sonucu vardır: bu alacaklarda 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 89. maddesinin birinci fıkrası hükmü uygulanamaz. Dolayısıyla çekten kaynaklanan borcun alacaklısı, kural olarak borçlunun yerleşim yerinde, birden fazla borçlu varsa onlardan birinin yerleşim yerinde ihtiyati haciz talebinde bulunabilir.

Kararda ayrıca çekin ödeme yerine ilişkin ölçüt de hatırlatılıyor: muhatabın ticaret unvanı yanında birden fazla yer gösterilmişse çek ilk gösterilen yerde ödenir; böyle bir açıklık ve başka bir kayıt yoksa çek, muhatabın merkezinin bulunduğu yerde ödeme yeri sayılır.

Dönüşüm: aranacak borç, götürülecek borca dönüyor

Kararın uygulamada en çok işe yarayacak kısmı budur. Muhatap bankaya ibraz edilen ancak karşılıksız kalan çeke dayalı borç, bu şekilde aranması tüketildikten sonra götürülecek borç niteliğini kazanır.

Sonucu şudur: Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 10. maddesi uyarınca ifa yeri olarak, Türk Borçlar Kanunu'nun 89. maddesi hükmü nedeniyle alacaklının yerleşim yeri mahkemesi de ihtiyati haciz talebi bakımından yetkili hâle gelir.

Yani alacaklı, çeki bankaya ibraz edip karşılıksız işlemi yaptırdıktan sonra kendi yerleşim yerindeki mahkemeye başvurabilir. Bu, özellikle borçlusu uzak bir ilde olan alacaklılar için ciddi bir kolaylıktır.

Daire bu sonuca varırken kendi yerleşik emsal kararlarına dayanmış; özellikle ihtiyati haczin temyize tabi olduğu dönemde verilen kararlarda konunun ayrıntılı biçimde irdelendiğine işaret etmiştir.

Alacaklı için pratik başlıklar

• Önce ibraz, sonra başvuru. Alacaklının kendi yerleşim yeri mahkemesinin yetkili hâle gelmesi, çekin bankaya ibraz edilip karşılıksız kalmasına bağlıdır.
• Karşılıksız işlemini belgeleyin. Banka tarafından çek arkasına düşülen kayıt, yetki iddiasının dayanağıdır.
• İbraz süresine dikkat. Süresinde ibraz edilmeyen çek, hem takip hem yetki bakımından farklı bir zemine düşer.
• Birden fazla borçlu varsa seçim hakkınız var. Keşideci, ciranta ve avalist bakımından yetkili yerler farklılaşabilir.
• Yetkiyi dilekçede gerekçelendirin. Yetkisizlik itirazı, kazanılmış bir ihtiyati haczi geciktirebilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Yargıtay kararları yalnızca ait oldukları uyuşmazlık bakımından sonuç doğurur; ihtiyati haciz talepleri hızlı karar gerektirir ve yetki itirazı süreci geciktirebilir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız gerekir.