Fazla Mesai Hesaplama

Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma nedir?

İş Kanunu'na göre genel olarak çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir (m.63). Bu süreyi aşan çalışma fazla çalışmadır ve her saati için normal saat ücretinin yüzde elli yükseltilmiş hâli ödenir (m.41).

Sözleşmeyle haftalık süre kırk beş saatin altında belirlenmişse (örneğin haftada 40 saat), bu süreyi aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışma fazla sürelerle çalışmadır; her saati normal saat ücretinin yüzde yirmi beş fazlasıyla ödenir. Kırk beş saati aşan kısım ise yine yüzde elli zamlı fazla çalışmadır (m.41).

Örnek: sözleşme 40 saat, fiilî çalışma 50 saat	Saat	Zam
40 saate kadar	40	Normal ücret (aylığın içinde)
40 – 45 saat arası (fazla sürelerle çalışma)	5	%25
45 saati aşan (fazla çalışma)	5	%50

Yer altı maden işlerinde farklı kural

Yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi günde en çok yedi buçuk, haftada en çok otuz yedi buçuk saattir (m.63). Bu işçilere, kanunun 42. (zorunlu nedenler) ve 43. (olağanüstü hâller) maddelerinde sayılan hâller dışında fazla çalışma yaptırılamaz. Bu hâllerde haftalık otuz yedi buçuk saati aşan her saat için ücret, normal saat ücretinin yüzde yüzden az olmamak üzere artırılmasıyla ödenir (m.41). Formdaki “yer altında maden işi” kutucuğu işaretlenince hesaplayıcı sınırı 37,5 saat, zammı kanundaki en az oran olan yüzde yüz alır; yüzde yirmi beşlik bandı 37,5 saati aşan kısımda uygulamaz. Sözleşmenizdeki süre 37,5 saatin altındaysa, sözleşme süresini aşan ve 37,5 saate kadar yapılan çalışma yüzde yirmi beş zamlı fazla sürelerle çalışmadır (m.41); hesaplayıcı bu kısmı da hesaba katar. Toplu iş sözleşmenizde daha yüksek bir oran varsa sonuç olması gerekenden düşük kalır.

Kutucuk işaretlenince aylık ücretin bölüneceği saat 187,5'e (37,5 ÷ 6 × 30) çekilir. Bu, SSS 2'de anlatılan varsayımdır, kanunda yazmaz; bölen alanını değiştirebilirsiniz. Bölen 225 alınırsa saat ücreti ve sonuç altıda bir oranında düşer (örneğin 14.400 ₺ yerine 12.000 ₺).

Fazla mesai ücreti nasıl hesaplanır?

1. Saat ücreti: Aylık brüt ücret, aylık saat sayısına bölünür. Uygulamada bu sayı 225'tir (30 gün × 7,5 saat). Kanun saat ücretini tanımlar ama böleni yazmaz; 225 bir uygulama yöntemidir.
2. Zamlı saat ücreti: Fazla çalışmada saat ücreti × 1,5; fazla sürelerle çalışmada saat ücreti × 1,25. Yer altında maden işlerinde haftalık 37,5 saati aşan her saat için en az × 2.
3. Toplam: Zamlı saat ücreti × haftalık fazla saat × hafta sayısı.

Örnek: aylık brüt 45.000 ₺ alan ve haftada 55 saat çalışan işçinin saat ücreti 45.000 ÷ 225 = 200 ₺, fazla çalışma saat ücreti 300 ₺'dir. Haftalık 10 saat fazla çalışma için haftalık alacak 3.000 ₺; 52 hafta için 156.000 ₺ (brüt) olur.

Yönetmeliğe göre fazla çalışma süresinin hesabında yarım saatten az süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler bir saat sayılır (Fazla Çalışma Yönetmeliği m.5). Yönetmelik yuvarlamanın gün mü hafta mı üzerinden yapılacağını söylemez; hesaplayıcı yuvarlamayı haftalık toplam fazla süreye bir kez uygular ve yuvarlamadan doğan farkı yüzde elli zamlı kısma ekler.

Yıllık 270 saat sınırı

Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz (m.41). Yönetmelik bu sınırın işyerine değil işçinin şahsına ilişkin olduğunu açıkça yazar (m.5). Bu sınır işverene yöneltilmiş bir yasaktır: sınır aşılarak çalıştırılan işçinin fiilen yaptığı fazla çalışmanın ücreti uygulamada yine ödenmesi gereken bir alacak olarak kabul edilir. Hesaplayıcı sınır aşılıyorsa bunu sonuçta belirtir, ama tutarı kesmez.

Denkleştirme uygulanan işyerleri

Taraflar anlaşarak haftalık normal süreyi, günde on bir saati aşmamak koşuluyla haftanın günlerine farklı dağıtabilir. Bu durumda iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışması normal haftalık süreyi aşamaz (m.63). Denkleştirme süresi yalnızca toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir; bireysel iş sözleşmesiyle uzatılamaz. Turizm sektöründe denkleştirme süresi dört aydır ve toplu iş sözleşmesiyle altı aya kadar uzatılabilir.

Denkleştirme uygulanan dönemde bazı haftalarda kırk beş saat aşılsa bile, haftalık ortalama normal süreyi aşmıyorsa bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz (m.41). İşyerinizde geçerli bir denkleştirme uygulaması varsa hesaplayıcının sonucu olması gerekenden yüksek çıkabilir.

Hafta tatili ve genel tatil çalışması: ayrı kalemler

Hafta tatili: İşçiye, tatil gününden önce çalışmış olması koşuluyla yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az yirmi dört saat dinlenme verilir (m.46). Kanun, hafta tatilinde çalışmanın ücretine ayrı bir oran koymaz; uygulamada bu gün çalışılırsa o haftadaki toplam çalışma süresi artar ve kırk beş saati aşan kısım fazla çalışma olarak değerlendirilir. Bu nedenle hafta tatilinde çalıştığınız saatleri, hesaplayıcıdaki haftalık fiilî çalışma süresine dahil edin. Turizm işletmesi belgeli konaklama tesislerinde 2025'te getirilen bir kuralla hafta tatili, işçinin yazılı talebi veya onayıyla hak kazanılan günü izleyen dört gün içinde kullandırılabilir (m.46; 7553 s.K.). Bu durumda, hak kazanılan hafta tatili günü yapılan çalışmanın günlük normal çalışma süresi kadarlık kısmı fazla çalışmanın hesabında dikkate alınmaz (m.46); o kısmı hesaplayıcıya eklemeyin.

Ulusal bayram ve genel tatil: Bu günlerde çalışılıp çalışılmayacağı toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesiyle kararlaştırılır; sözleşmede hüküm yoksa işçinin onayı gerekir (m.44). Bu günlerde çalışan işçiye, o günün ücretine ek olarak çalışılan her gün için ayrıca bir günlük ücret ödenir (m.47). Aylık ücretli işçinin o günkü ücreti zaten aylığın içindedir; bu yüzden hesaplayıcı yalnızca ilave bir günlük ücreti (aylık ÷ 30) ekler (m.49). Genel tatil günleri 2429 sayılı Kanun'da sayılır: yılbaşı, 23 Nisan, 1 Mayıs, 19 Mayıs, 15 Temmuz, 30 Ağustos, 28 Ekim öğleden sonra ile 29 Ekim ve Ramazan ile Kurban bayramları (arefe günleri saat 13.00'ten itibaren).

Hangi kesintiler yapılır?

Fazla çalışma ücreti, ücretin bir parçasıdır ve ücret hesap pusulasında (bordroda) ayrıca gösterilmesi gerekir (m.37). Hesaplayıcının gösterdiği tutar brüttür; ücretten yapılan sigorta primi, gelir vergisi ve damga vergisi kesintileri fazla çalışma ücretinden de yapılır. Gelir vergisi artan oranlı olduğundan ele geçecek net tutar kişiden kişiye değişir; hesaplayıcı bu nedenle net tutar göstermez.

Zamanaşımı ve arabuluculuk

Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır (m.32; TBK m.147/1). Süre her ayın alacağı için ayrı işler; iş sözleşmesi devam ederken de dolmaya devam eder. Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (7036 s.K. m.3). Diğer süreler için alacak zamanaşımı süreleri yazısına, fazla mesaisi ödenmeyen işçinin sözleşmeyi feshetme hakkı ve öteki alacaklar için iş hukuku sayfasına bakabilirsiniz.

İlgili hesaplayıcılar: yıllık izin ücreti hesaplama, kıdem tazminatı hesaplama, ihbar tazminatı hesaplama.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Fazla mesai günlük mü, haftalık mı hesaplanır?
Kanun fazla çalışmayı haftalık süre üzerinden tanımlar: haftalık kırk beş saati aşan çalışmalar fazla çalışmadır (İş Kanunu m.41). Bu nedenle bir gün uzun, başka bir gün kısa çalıştığınız haftada toplam kırk beş saati geçmediyseniz kural olarak fazla çalışma doğmaz. Denkleştirme uygulanan işyerlerinde ise bazı haftalarda kırk beş saat aşılsa bile, denkleştirme dönemi içindeki haftalık ortalama normal süreyi aşmıyorsa bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz. Hesaplayıcı her haftayı ayrı bir hafta olarak ele alır ve denkleştirme uygulamaz.

2. Saat ücretim nasıl bulunur, neden 225'e bölünüyor?
Kanun, fazla çalışma ücretini normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarı üzerinden tanımlar; aylık ücretin kaç saate bölüneceğini ise yazmaz. Uygulamada aylık ücret 225'e bölünür: aylık ücretin otuz günü karşıladığı, haftalık kırk beş saatin altı güne bölünmesiyle günlük 7,5 saat bulunduğu kabul edilir (30 × 7,5 = 225). Bu bir uygulama yöntemidir, kanun metni değildir. Sözleşmenizdeki haftalık süre kırk beş saatten kısaysa ve aynı mantık uygulanırsa bölen küçülür, saat ücretiniz yükselir. Hesaplayıcı bu durumda böleni haftalık süre ÷ 6 × 30 olarak önerir; bu bir varsayımdır, yargı uygulamasında tek yöntem olarak doğrulanmış değildir. Bölen alanını dilediğiniz gibi değiştirebilirsiniz.

3. Fazla mesai yerine izin kullanabilir miyim?
Evet, isterseniz. Fazla çalışma yapan işçi, zamlı ücret yerine fazla çalıştığı her saat için bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için bir saat on beş dakika serbest zaman kullanabilir (İş Kanunu m.41). Yönetmelik bunun için işverene yazılı başvuru arar; serbest zaman altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretten kesinti yapılmadan kullanılır. Tatil ve izin günlerinde serbest zaman kullandırılamaz (Fazla Çalışma Yönetmeliği m.6). Serbest zaman kullanılan saatler için ayrıca ücret istenemeyeceğinden, bu saatleri hesaplayıcıya yazmayın.

4. Fazla çalışmayı kabul etmek zorunda mıyım?
Fazla çalışma yaptırmak için işçinin yazılı onayı gerekir; onay iş sözleşmesi yapılırken veya ihtiyaç ortaya çıktığında alınır. Onay veren işçi, otuz gün önceden işverene yazılı bildirimde bulunarak onayını geri alabilir. Zorunlu nedenlerle veya olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışmada onay aranmaz (Fazla Çalışma Yönetmeliği m.9). Uygulamada, onay alınmamış olması fiilen yapılmış fazla çalışmanın ücretini ortadan kaldırmaz. On sekiz yaşını doldurmamış işçilere, kısmi süreli çalışanlara, gebe, yeni doğum yapmış ve emziren işçilere, sağlığının elvermediği hekim raporuyla belgelenen işçilere fazla çalışma yaptırılamaz (Yönetmelik m.8). Gece çalışmasında, sağlık kuralları bakımından günde 7,5 saat veya daha az çalışılması gereken işlerde ve maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon, tünel inşaatı gibi işlerin yer ve su altında yapılanlarında da fazla çalışma yaptırılamaz (İş Kanunu m.41; Yönetmelik m.7). Yer altında maden işlerinde çalışanlara fazla çalışma ancak zorunlu nedenlerle ve olağanüstü hâllerde yaptırılabilir (İş Kanunu m.41, m.42, m.43).

5. Bordromda fazla mesai ödenmiş görünüyor ama eksik ödendi; ne yapabilirim?
Uygulamada, işçinin imzasını taşıyan bordrolarda fazla çalışma ücreti tahakkuk ettirilmişse, bu bordrolara ihtirazi kayıt konulmadıkça (yani imzalanırken itiraz yazılmadıkça) bordroda görünen tutardan fazlasının tanık beyanıyla ispatı kural olarak kabul edilmemektedir; daha fazla çalışıldığı ancak yazılı bir belgeyle ispatlanabilir. Bordroda fazla çalışma tahakkuku hiç yoksa ya da bordro imzasızsa, fazla çalışma tanık dahil her türlü delille ispatlanabilir. Bu bir yargı uygulamasıdır; somut dosyada nasıl değerlendirileceği belgelere bağlıdır. Ayrıca sözleşmenizde fazla çalışma ücretinin aylığa dahil olduğu yazıyorsa ya da fazla çalışma yalnız tanıkla ispatlanıyorsa, uygulamada hesaplanan tutar daha düşük kabul edilebilir. İspat konusu için fazla mesai nasıl ispatlanır? yazısına bakabilirsiniz.

6. Fazla mesai alacağında zamanaşımı ve başvuru yolu nedir?
Fazla çalışma ücreti bir ücret alacağıdır ve beş yıllık zamanaşımına tabidir (İş Kanunu m.32; Türk Borçlar Kanunu m.147/1). Zamanaşımı her ayın alacağı için ayrı ayrı, o alacağın muaccel olduğu (ödenmesi gereken) tarihten işlemeye başlar (TBK m.149); bu nedenle beş yıldan eski dönemlere ait alacaklar zamanaşımı itirazıyla karşılaşabilir. Dava açmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır; başvurudan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar zamanaşımı durur (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3). Süreç için arabulucuya nasıl başvurulur? sayfasına bakabilirsiniz.