Dudullu ve İkitelli OSB'de Meslek Hastalığı: SGK Tespiti, İşverenin Sorumluluğu ve Dava Yolu

İstanbul'un iki büyük sanayi bölgesi, Ümraniye'deki Dudullu Organize Sanayi Bölgesi ile Başakşehir'deki İkitelli Organize Sanayi Bölgesi, farklı sektörlerden çok sayıda üretim tesisini bir arada barındırır. Bu tesislerde yıllarca gürültü, toz, kimyasal buhar ya da tekrarlayan zorlayıcı hareketlerle çalışan kişilerde ortaya çıkan bazı hastalıklar hukuken meslek hastalığı sayılabilir. İş kazasından farklı olarak meslek hastalığı tek bir anda değil, zaman içinde ortaya çıkar; bu yüzden hem tespiti hem de hak arama yolu kendine özgüdür. Bu rehber, iki sanayi bölgesinde çalışanların ve ailelerinin en sık sorduğu soruları kanun metinleri üzerinden yanıtlar.

Meslek hastalığı nedir?

5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'na göre meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple ya da işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hâlleridir (5510 m.14/1). Tanımın kilit noktası, hastalık ile iş arasındaki bağdır. Örneğin uzun yıllar yüksek gürültülü bir atölyede çalışan kişide gelişen işitme kaybı ya da toz ve kimyasal maruziyeti olan bir işte gelişen solunum yolu hastalığı bu kapsamda incelenebilir. Aynı hastalık işten bağımsız bir nedenle ortaya çıkmışsa meslek hastalığı sayılmaz; bu nedenle işyerindeki çalışma koşullarının belgelenmesi belirleyicidir.

Tespit: kararı kim verir?

Meslek hastalığına tutulduğunun SGK Sağlık Kurulu tarafından tespit edilmesi zorunludur (5510 m.14/2). Kurul bu kararı iki dayanağa göre verir: SGK'nın yetkilendirdiği sağlık hizmet sunucularının usulüne uygun düzenlediği sağlık kurulu raporu ve dayanağı tıbbi belgeler; Kurum gerekli gördüğünde de işyerindeki çalışma şartlarını ve bunların tıbbi sonuçlarını gösteren denetim raporları ve diğer belgeler. Yani tek bir hekim raporu ya da herhangi bir hastaneden alınan belge tek başına yeterli değildir; son söz SGK Sağlık Kurulu'nundur.

Hangi hastalıkların meslek hastalığı sayılacağı Kurumun çıkardığı yönetmelikte düzenlenir. Yönetmelikteki listede yer almayan bir hastalığın meslek hastalığı sayılıp sayılmayacağı konusundaki uyuşmazlıkları Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu karara bağlar (5510 m.14 son fıkra). Meslekte kazanma gücü kaybına ilişkin Kurum kararına itiraz edildiğinde de durum Yüksek Sağlık Kurulunca karara bağlanır (5510 m.95/2).

İşten ayrıldıktan sonra ortaya çıkan hastalık: yükümlülük süresi

Sanayi bölgesinde çalışmış pek çok kişinin hastalığı, o işten ayrıldıktan, hatta emekli olduktan sonra ortaya çıkar. Kanun bu durumu ayrıca düzenler: hastalık işten ayrıldıktan sonra meydana çıkmış ve sigortalı olarak çalışılan işten kaynaklanmışsa, hak kazanılabilmesi için işten fiilen ayrılma ile hastalığın ortaya çıkması arasında, yönetmelikte o hastalık için belirlenen süreden (yükümlülük süresi) daha uzun bir zaman geçmemiş olması gerekir (5510 m.14/3). Bu durumdaki kişiler gerekli belgelerle Kuruma kendileri başvurabilir.

Süre aşılmış olsa bile kapı tamamen kapanmaz: hastalık klinik ve laboratuvar bulgularıyla belirlenmiş ve hastalığa yol açan etken işyerindeki inceleme sonunda tespit edilmişse, Kurumun veya ilgilinin başvurusu üzerine Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu onayıyla meslek hastalığı sayılabilir (5510 m.14/3). Bu nedenle işyerinde yapılmış sağlık muayenelerine, ortam ölçümlerine ve görev tanımlarına ilişkin kayıtlar, işyeri kapansa bile mümkün olduğunca saklanmalıdır.

İşverenin bildirim yükümlülüğü

İşçi olarak çalışan (4/a) sigortalı bakımından, sigortalının meslek hastalığına tutulduğunu öğrenen ya da durum kendisine bildirilen işveren, öğrendiği günden başlayarak üç işgünü içinde iş kazası ve meslek hastalığı bildirgesiyle SGK'ya bildirmek zorundadır. Kendi adına çalışan (4/b) sigortalı ise bildirimi kendisi yapar. Bildirimi yapmayan ya da kasten eksik veya yanlış bildiren işverene, Kurumun yaptığı masraflar ile ödenmişse geçici iş göremezlik ödenekleri rücu edilir (5510 m.14/4). İşverenin bildirim yapmaması çalışanın hakkını ortadan kaldırmaz; çalışan SGK'ya yazılı başvuruda bulunarak inceleme yapılmasını isteyebilir. İş kazasındaki bildirim kuralları için iş kazası bildirim süreleri yazımıza bakabilirsiniz.

SGK'dan sağlanan haklar

• Geçici iş göremezlik ödeneği: Tedavi süresince çalışılamayan günler için ödenir (5510 m.16/1-a).
• Sürekli iş göremezlik geliri: SGK Sağlık Kurulunca meslekte kazanma gücünün en az %10 oranında azaldığı tespit edilen sigortalıya bağlanır (5510 m.19/1). Gelir, kazanma gücü kaybı oranına göre hesaplanır; başkasının sürekli bakımına muhtaç olanlarda bağlama oranı artırılır (m.19/3). Kendi adına çalışan sigortalıda prim ve prime ilişkin borçların ödenmiş olması şarttır (m.19/4).
• Ölüm hâlinde gelir: Meslek hastalığı sonucu ölen sigortalının hak sahiplerine gelir bağlanır (5510 m.16/1-c).

İşverenin sorumluluğu ve tazminat

İşveren, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması için gerekli her türlü önlemi almak ve araç ve gereçleri noksansız bulundurmakla yükümlüdür (6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.417/2). Bu yükümlülüğe aykırılık nedeniyle işçinin ölümü, vücut bütünlüğünün zedelenmesi veya kişilik haklarının ihlaline bağlı zararların tazmini sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine tabidir (TBK m.417/3).

Çalışan, SGK'nın karşılamadığı zararı için işverenden maddi tazminat (çalışma gücü kaybı, tedavi giderleri) ve manevi tazminat (TBK m.56) isteyebilir. Bedensel zararlar TBK hükümlerine ve sorumluluk hukuku ilkelerine göre hesaplanır; kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri tazminattan indirilemez (TBK m.55/1). 7589 sayılı Kanunla 2026'da TBK m.55'e eklenen fıkralar, çalışma gücü kaybına bağlı tazminatta faizin hangi tarihten işleyeceğini ve tahkikat başlayıncaya kadar ifa amacıyla ödenen bedelin tazminattan oransal olarak mahsubunu yeniden düzenlemiştir; meslek hastalığında "zarar doğuran olay tarihinin" nasıl belirleneceği dosya özelinde değerlendirilmelidir.

Ayrıca meslek hastalığı işverenin kastı ya da iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmişse, SGK'nın sigortalıya yaptığı ve yapacağı ödemeler, sigortalının işverenden isteyebileceği tutarla sınırlı olarak işverene ödettirilir; işverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır (5510 m.21/1).

Dava yolu: SGK'ya başvuru, arabuluculuk ve iş mahkemesi

SGK'ya karşı: Meslek hastalığının tespiti ya da gelir bağlanması gibi SGK'ya karşı ileri sürülecek istemlerde, dava açmadan önce Kuruma yazılı başvuru zorunludur. Başvuruya altmış gün içinde cevap verilmezse talep reddedilmiş sayılır; dava açılabilmesi için talebin reddedilmesi veya reddedilmiş sayılması şarttır. Kuruma başvuruda geçen süre, zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesaplanmasında dikkate alınmaz (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.4/1). Kurum kararının ve tebliğ tarihinin saklanması önemlidir.

İşverene karşı: İşçilik alacaklarının çoğunda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur; ancak iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında bu zorunluluk yoktur (7036 m.3/3). Dikkat: Aynı çalışanın kıdem tazminatı, fazla çalışma ya da izin ücreti gibi başka alacakları da varsa, o alacaklar için arabuluculuk şartı devam eder.

Görevli ve yetkili mahkeme: Uyuşmazlıklara iş mahkemeleri bakar (7036 m.5/1-a ve b). Yetkili mahkeme, davalının dava tarihindeki yerleşim yeri ile işin veya işlemin yapıldığı yer mahkemesidir (7036 m.6/1). Kanunda zararın meydana geldiği yer ile işçinin yerleşim yerini de yetkili kılan hüküm (m.6/3) yalnızca "iş kazasından doğan tazminat davaları" için yazılmıştır; meslek hastalığında bu ek seçeneklere güvenmek yerine m.6/1'deki yerler esas alınmalıdır. Bu çerçevede:

• Dudullu OSB'deki (Ümraniye) bir işyerinde yapılan işten kaynaklanan davalar, işin yapıldığı yer olarak Ümraniye'nin bağlı olduğu Kartal'daki İstanbul Anadolu Adliyesi'ndeki iş mahkemelerinde açılabilir; davalı işverenin yerleşim yeri, tüzel kişilerde merkezinin bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir (7036 m.6/1).
• İkitelli OSB'deki (Başakşehir) bir işyerinden kaynaklanan davalar, işin yapıldığı yer olarak yargı çevresi Küçükçekmece, Başakşehir ve Avcılar'ı kapsayan Küçükçekmece Adliyesi'ndeki iş mahkemelerinde açılabilir; davalı işverenin yerleşim yeri, tüzel kişilerde merkezinin bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir (7036 m.6/1).
• SGK'ya karşı açılan davalarda işlemi yapan SGK biriminin bulunduğu yer de belirleyici olabilir; dava açılmadan önce yetkili mahkeme UYAP üzerinden kontrol edilmelidir.

İş hukukuna ilişkin genel bilgiler için iş hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

1. İşten ayrılalı yıllar oldu, şimdi hastalık teşhisi kondu. Meslek hastalığı sayılır mı?
İşten ayrılma ile hastalığın ortaya çıkması arasındaki süre, yönetmelikte o hastalık için öngörülen yükümlülük süresini aşmıyorsa sayılabilir. Süre aşılmışsa, bulgular ve işyerindeki etken belgelenebiliyorsa Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu onayıyla yine meslek hastalığı sayılması mümkündür (5510 m.14/3).

2. Hastaneden "meslek hastalığı" yazan bir rapor aldım. Bu yeterli mi?
Hayır. Rapor bir dayanaktır; meslek hastalığının tespiti SGK Sağlık Kurulu tarafından yapılır (5510 m.14/2). Raporun SGK'nın yetkilendirdiği bir sağlık kuruluşundan ve usulüne uygun alınmış olması gerekir.

3. İşverene karşı tazminat davası açmadan önce arabulucuya gitmem gerekir mi?
Meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davalarında arabuluculuk dava şartı değildir (7036 m.3/3). Aynı işverenden başka işçilik alacakları da istenecekse, onlar için arabuluculuk şartı ayrıca gözetilmelidir.

4. Tazminat davası için ne kadar sürem var?
İşverenin sorumluluğu sözleşmeye aykırılık hükümlerine tabi olduğundan (TBK m.417/3) on yıllık genel zamanaşımı (TBK m.146) gündeme gelir. Ancak sürenin meslek hastalığında hangi tarihten başlayacağı dosyaya göre tartışılabilir; süre geç başlıyormuş gibi hesap yapılmamalıdır.

5. İşveren hastalığı SGK'ya bildirmedi. Ne olur?
Bildirim yapmayan işverene SGK'nın yaptığı masraflar ve ödenmişse geçici iş göremezlik ödenekleri rücu edilir (5510 m.14/4). Çalışan da SGK'ya yazılı başvuru yaparak sürecin başlatılmasını isteyebilir.

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır ve hukuki tavsiye yerine geçmez. Meslek hastalığının tespiti ve tazminat hakkı; hastalığın türüne, çalışma koşullarına ve sigortalılık durumuna göre değişir. Kanun maddeleri mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel metinden okunmuştur; parasal sınırlar ve tutarlar sık değiştiği için bu yazıda rakam verilmemiştir.