Velayet Davasında Çocuğun Fikri: İdrak Çağı ve Dinleme Usulü

Boşanma davasında velayetin anneye mi babaya mı verileceği kararı tartışmalı olduğunda mahkeme çocuğun üstün yararını gözetir. Bu değerlendirmenin en önemli araçlarından biri de çocuğun kendi fikrinin alınmasıdır. Türk hukuku, BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ve Avrupa Konseyi'nin Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Sözleşmesi çocuğun kendisini ilgilendiren süreçlerde dinlenilme hakkını güvence altına alır. Bu yazı velayet davalarında çocuğun fikrinin alınması usulünü, idrak çağı tartışmasını ve Yargıtay içtihadını ele alır.

Hukuki dayanaklar

1 — TMK m.182: velayet ve üstün yarar. Türk Medeni Kanunu'nun 182. maddesi, boşanma veya ayrılık kararında hakimin "velayetin kullanılması kendisine verilmeyen eşin çocuk ile kişisel ilişkisini düzenlerken, çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlâk bakımından yararlarını esas alır" diye kaleme alınmıştır. "Çocuğun yararı" ölçütü boşanma hükümlerinin omurgasıdır; sadece ebeveynlerin tercihi değil, çocuğun fiziksel ve ruhsal gelişimine en elverişli durum belirlenir.

2 — BM Çocuk Hakları Sözleşmesi m.12. Türkiye 14.09.1990'da imzaladığı ve 14.10.1995'te yürürlüğe giren BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 12. maddesi şöyle der: "Taraf Devletler, görüşlerini oluşturma yeteneğine sahip çocuğun, kendisini ilgilendiren tüm konularda görüşlerini serbestçe ifade etme hakkını güvence altına alır." Bu hak Anayasa m.90 uyarınca iç hukukta doğrudan uygulanır; sözleşmeyle Türk kanunları arasında çatışma olursa uluslararası sözleşme uygulanır.

3 — Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi. 25.01.1996 Strazburg Avrupa Konseyi Sözleşmesi Türkiye'de 01.11.2001'den beri yürürlüktedir. m.3 "yeterli idrak gücüne sahip çocuğun" aile hukuku süreçlerinde dinlenilme ve danışma hakkını güvence altına alır. Sözleşme yaş eşiği belirlememiş; her çocuğun fiili idrak gücü değerlendirilir.

İdrak çağı: tartışmalı yaş

4 — Türk hukukunda yaş eşiği yok. Türk Medeni Kanunu'nda çocuğun hangi yaşta dinleneceğine ilişkin açık bir hüküm yoktur. Yargıtay içtihadı pratik olarak 8 yaş üstü çocukların idrak gücü kabul edilmekte; mahkeme çocuğun görüşünü mutlaka almaktadır. Yargıtay 2. HD'nin 2007-2024 arası pek çok kararı 8 yaş alt sınırını teyit etmiştir, ancak bazı dosyalarda 6-7 yaş çocuklardan da bilirkişi aracılığıyla görüş alınır.

5 — Birleşik Değerlendirme. Yargıtay HGK'nın 2015 ve sonrası birkaç içtihadı çocuğun fikrinin tek başına belirleyici değil, birçok ölçütten biri olduğunu vurgular (HGK 2015/2-1891 esas). Çocuk anne tarafında kalmayı tercih etse bile mahkeme annenin bakım koşulları, ekonomik durumu, çocuğun eğitimi için uygun olmaya yakın koşullarla değerlendirip aksine karar verebilir.

6 — Uzman eşliğinde dinleme. Çocuğun doğrudan hakim huzurunda ifade vermesi psikolojik etki yaratabilir; bu nedenle Aile Mahkemeleri Kuruluş Kanunu (4787) m.5 "sosyal çalışmacı, psikolog ve pedagog" bulundurulmasını öngörür. Yargıtay çocuğun doğrudan hakim huzurunda değil, bu uzmanlar aracılığıyla dinlenmesini uygun bulur.

Çocuğun dinleme usulü

7 — Nötr ortam. Çocuk, ebeveynlerin bulunduğu salonda değil, ayrı bir odada dinlenir. Hakim ve bir uzman (sosyal çalışmacı veya psikolog) hazır bulunur; ebeveynler ve avukatları odanın dışındadır. Çocuğun tanıklık değil, görüş bildirmesi istenir; yemin ettirilmez (çocuk tanık değil, taraf çocuğudur).

8 — Yönlendirme kontrolü. Uzman çocuğun ebeveynlerinden biri tarafından yönlendirilip yönlendirilmediğini değerlendirir. "Ebeveyn yabancılaşması sendromu" (parental alienation) teşhisi varsa çocuğun ifadesi yönlendirilmiş sayılır ve farklı değerlendirilir. Bu konuda sosyal inceleme raporu düzenlenir.

9 — Raporlama ve kararlara etkisi. Çocuğun dinlenmesi tutanak altına alınır ve dosyaya girer. Taraflar görüşü okuma hakkına sahiptir ama çocuğun ifadesi genellikle gizlilik ilkesine tabi tutulur. Mahkeme kararında çocuğun görüşüne atıf yaparken, yönlendirme değerlendirmesini de belirtmek zorundadır (gerekçe yükümlülüğü, HMK m.297).

İstismar iddiası ve koruyucu tedbirler

10 — İstismar iddiası durumunda özel usul. Çocuk ebeveynlerden biri hakkında istismar, şiddet, ihmal iddiasında bulunursa aile mahkemesi Çocuk Koruma Kanunu (5395) m.5 kapsamında koruyucu-destekleyici tedbir kararı alabilir; velayet başka bir eşe veya üçüncü kişiye verilebilir. 6284 sayılı Kanun kapsamında uzaklaştırma tedbirleri eşzamanlı uygulanabilir.

11 — Çocuğun avukatı: pedavukat kurumu. Çocuğun kendi menfaatini savunmak için ayrı bir avukata ihtiyacı olduğunda (örneğin iki ebeveyn de çocuğun menfaatine aykırı davranıyorsa) Türk hukuku "pedavukat" (çocuğa özgü avukat) kurumunu özel düzenlemeyle öngörmez; ancak baro adli yardım kapsamında çocuğa avukat atayabilir. Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi m.9 bu hakkı tanır.

Sık sorulan sorular

1. Beş yaşındaki çocuğumun fikri sorulur mu?
Türk hukukunda yaş eşiği olmasa da Yargıtay içtihadı 8 yaş alt sınırını uygular. Beş yaş genellikle "idrak çağına ulaşmış" sayılmaz; ancak bilirkişi değerlendirmesiyle çocuğun duygusal bağları hakkında rapor alınabilir.

2. On üç yaşındaki çocuğum babasıyla yaşamak istediğini söylüyor, mahkeme buna uyar mı?
Mahkeme çocuğun görüşünü mutlaka alır ve karar gerekçesinde atıf yapar. Ancak görüş tek başına belirleyici değildir; babanın bakım koşulları, çocuğun eğitimi, kardeş birlikteliği gibi diğer ölçütler değerlendirilir.

3. Çocuğumu yönlendirip belirli bir fikir söyletebilir miyim?
Uzman psikolog veya sosyal çalışmacı yönlendirme belirtilerini tespit edebilir; ebeveyn yabancılaşması sendromu teşhisi varsa çocuğun ifadesi farklı değerlendirilir. Yönlendirme, ebeveynin velayet lehine değil aleyhine etki yaratabilir.

4. Mahkemede çocuğumun yüzüne bakamıyorum, farklı salon mümkün mü?
Evet. Aile Mahkemeleri Kuruluş Kanunu m.5 çocuğun ebeveynlerin bulunmadığı özel odada, uzman eşliğinde dinlenmesini öngörür. Avukatınız bu talebi dilekçeyle öne sunabilir.

5. İstanbul Anadolu'da hangi çocuk psikologlarıyla çalışılır?
Mahkeme Adli Tıp Kurumu veya anlaşmalı adli uzmanlar listesinden görevlendirir. Taraflar da kendi uzman raporunu sunabilir; mahkeme bu raporu diğer deliller gibi serbestçe değerlendirir (HMK m.293).

Bu yazı velayet davalarında çocuğun fikrinin alınması için bilgi amaçlıdır ve hukuki tavsiye yerine geçmez. İlgili kanun ve sözleşme maddeleri mevzuat.gov.tr ve resmigazete.gov.tr üzerinden teyit edilmiştir.