Kadıköy'de Uluslararası Boşanma: Yabancı Eş, La Haye ve Tanıma-Tenfiz

Kadıköy, İstanbul'un en kozmopolit ilçelerinden biridir. Moda, Caferağa, Osmanağa'nın tarihsel karakterine Fenerbahçe-Kalamış-Caddebostan'ın sahil hattı, Göztepe-Erenköy-Suadiye'nin yüksek yoğunluklu yerleşimi eklenir. Bu kozmopolit yapı Kadıköy'de yabancı uyruklu eş içeren evlilikleri, Türkiye'de doğup yurt dışında büyümüş çocukları, çifte vatandaşlı aileleri sık rastlanır hâle getirir. Bu yazı özellikle Kadıköy'de yaşayan uluslararası ailelerin boşanma sürecini, yabancı mahkeme kararlarının tanınmasını, çocuğun yurt dışına kaçırılması risklerini ve mal rejimi uyuşmazlıklarını ele alır.

Uluslararası boşanma: MÖHUK m.13 ve hukuk seçimi

1 — Yetkili hukuk nasıl belirlenir? 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) m.13, boşanma davasında uygulanacak hukuku kademeli bir sıralamayla belirler: önce eşlerin müşterek milli hukuku, yoksa müşterek mutad mesken hukuku, bu da yoksa Türk hukuku uygulanır. Kadıköy'de yaşayan bir Alman eş ile Türk eşin boşanmasında müşterek milli hukuk yoktur; müşterek mutad mesken Türkiye olduğundan Türk hukuku uygulanır. İki Alman vatandaşı Kadıköy'de yaşıyorsa ise müşterek milli hukuk olarak Alman hukuku uygulanabilir.

2 — Türk mahkemesinin milletlerarası yetkisi. MÖHUK m.41 boşanma davalarında yetkili Türk mahkemesini belirler: davacı veya davalıdan en az birinin Türkiye'de yerleşim yeri bulunması yeterlidir. Kadıköy'de yaşayan bir eş, diğer eşi hangi ülkede olursa olsun Türkiye'de boşanma davası açabilir. Tebligat yabancı ülkeye yapılacağından istinabe yoluyla veya Lahey Tebligat Sözleşmesi (1965) üzerinden işlem yürür; bu nedenle uluslararası dosyalarda duruşma süreleri uzayabilir.

3 — Görevli mahkeme: Kartal Aile Mahkemesi. Kadıköy Adliyesi 2013'te kapatıldığından dava İstanbul Anadolu Adliyesi'ndeki (Kartal) aile mahkemesinde görülür (4787 m.4). Kartal'da birden çok aile mahkemesi faaliyette olduğundan Kadıköy'den gelen dosya tevzi ile aile mahkemelerinden birine düşer.

Çocuğun yurt dışına kaçırılması: La Haye 1980

4 — La Haye Çocuk Kaçırma Sözleşmesi. 1980 tarihli Lahey Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yönlerine Dair Sözleşme Türkiye'de 1/8/2000'den beri yürürlüktedir. 16 yaş altındaki çocuğun bir ebeveyn tarafından mutad mesken ülkesinden izinsiz başka bir ülkeye götürülmesi veya alıkonulması halinde çocuğun derhal iadesi talep edilebilir. Türkiye'de merkezî makam Adalet Bakanlığı Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü'dür.

5 — İade süresi ve istisnalar. La Haye süreci kural olarak 6 hafta içinde sonuçlandırılmalıdır (Sözleşme m.11). Mahkeme çocuğun iadesine karar vermekle yükümlüdür; ancak Sözleşme m.13 bazı istisnalar sayar: iadenin çocuğu ciddi fiziki-psikolojik tehlikeye sokacağı, 12 yaş üstü çocuğun iadeye karşı çıkışı, bir yıldan fazla süredir yeni ortama uyum sağlamış olması. Bu istisnalar dar yorumlanır (Yargıtay HGK 2014/2-695, 2016/155).

6 — Yurt dışına çıkış yasağı. Boşanma süreci devam ederken çocuğun yurt dışına çıkarılma riski varsa Kartal Aile Mahkemesi'nden ihtiyati tedbir talep edilerek çocuk için yurt dışı çıkış yasağı konulabilir (HMK m.389). Bu karar MERNİS'e ve Göç İdaresi veritabanına işlenir. Alternatif olarak çocuğun pasaportu mahkeme veznesine teslim edilebilir.

Yabancı mahkeme kararlarının tanınması-tenfizi

7 — Tanıma ve tenfiz farkı. Tanıma yabancı mahkeme kararının Türkiye'de kesin hüküm ve kesin delil olarak kabul edilmesidir; nüfus kütüğüne işletme gibi işlemleri gerektirir. Tenfiz ise icra edilebilir olmasıdır; nafaka veya tazminata ilişkin kısımların Türkiye'de icra takibine konu edilebilmesi için gereklidir (MÖHUK m.50, 58).

8 — Tanıma şartları: MÖHUK m.54. Yabancı mahkeme kararının tanınabilmesi için (a) karar verilen devletle Türkiye arasında karşılıklılık (anlaşmaya dayalı veya fiili uygulamaya dayalı), (b) kararın kamu düzenine açıkça aykırı olmaması, (c) tebligatın usulüne uygun yapılmış ve savunma hakkının tanınmış olması gerekir. Bazı Müslüman ülke boşanma kararları için kamu düzeni testinde kadın-erkek eşitliği açısından sorun çıkabilir.

9 — Davanın açılacağı yer. Tanıma-tenfiz davası eşlerden birinin Türkiye'deki yerleşim yerinde asliye hukuk mahkemesinde açılır (MÖHUK m.51). Kadıköy'de yaşayan tarafın yabancı kararı için dava Kartal Adliyesi'nde asliye hukuk mahkemesinde görülür; bu dava boşanmanın aile mahkemesindeki görülüşünden ayrıdır.

Uluslararası ailelerde mal rejimi

10 — Mal rejiminde uygulanacak hukuk. MÖHUK m.15 eşlerin mal rejimine evlenme anındaki müşterek milli hukuku uygulanır. Yoksa müşterek mutad mesken hukuku, yoksa Türk hukuku. Eşler yazılı anlaşmayla evlenme anındaki veya sonraki yerleşim yeri ya da milli hukukunu seçebilirler. Kadıköy'ün Fenerbahçe-Kalamış-Caddebostan'ında yurt dışı menşeli varlığı olan ailelerde bu seçim büyük önem taşır.

11 — Yurt dışındaki malların durumu. Türk mahkemesi mal rejimi tasfiyesinde yurt dışındaki eşya ve taşınmazları da hesaba katabilir; ancak icra bakımından yabancı ülkedeki taşınmaz için o ülkenin mahkemesine tenfiz başvurusu yapmak gerekebilir. Yabancı menşeli şirket paylarının değerlemesi için uluslararası muhasebe standartları kullanılır.

Sık sorulan sorular

1. Alman eşimle Kadıköy'de yaşıyoruz, hangi ülkenin hukuku uygulanır?
MÖHUK m.13'e göre müşterek milli hukuk yok (siz Türk, eşiniz Alman); müşterek mutad mesken Türkiye olduğundan Türk hukuku uygulanır. Mahkeme Kartal Aile Mahkemesi'dir.

2. Almanya'daki boşanma kararı Türkiye'de geçerli mi?
Nüfus kütüğüne işlenmesi için tanıma davası gerekir (MÖHUK m.50). Nafaka veya mal rejimi hükümlerinin icrası için ayrıca tenfiz. Dava Kartal Adliyesi asliye hukuk mahkemesinde açılır.

3. Eşim çocuğumu Fransa'ya götürdü, geri getirtebilir miyim?
Evet. 1980 Lahey Çocuk Kaçırma Sözleşmesi çerçevesinde Adalet Bakanlığı Uluslararası Hukuk Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü aracılığıyla iade başvurusu yapılır. 6 hafta içinde sonuçlanması esastır; istisnalar dar yorumlanır.

4. Türkiye'de boşandık ama Almanya'da hâlâ evli görünüyorum, ne yapmalıyım?
Türk boşanma kararının Almanya'da tanınması için ilgili Alman makamlarına apostil tasdikli karar sunulur. Türkiye-Almanya arasında 1980 tarihli bir Adli Yardımlaşma Sözleşmesi vardır; tanıma kural olarak basittir.

5. Çocuğumun yurt dışına çıkmasını önleyebilir miyim?
Kartal Aile Mahkemesi'nden ihtiyati tedbir olarak çıkış yasağı veya pasaport teslimi talep edilebilir (HMK m.389). Karar MERNİS'e işlenir; hava-kara-deniz sınır kapılarında Göç İdaresi tarafından uygulanır.

Bu yazı Kadıköy'de yaşayan uluslararası aileler ve yabancı eş içeren evliliklerde boşanma süreci için bilgi amaçlıdır ve hukuki tavsiye yerine geçmez. MÖHUK, La Haye 1980 Sözleşmesi, Türk Medeni Kanunu kanun maddeleri mevzuat.gov.tr üzerinden teyit edilmiştir.