Yabancıların Çalışma İzni: Türleri, Başvuru, Uzatma ve Ret Kararına İtiraz

Türkiye'de bir işe girmek isteyen yabancı ile yabancı çalıştırmak isteyen işverenin önce bilmesi gereken kural, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu'nun 6. maddesindedir: Kanun kapsamındaki yabancıların çalışma izni olmaksızın Türkiye'de çalışmaları veya çalıştırılmaları yasaktır. Bu Kanun 2016'da yürürlüğe girmiş ve 27. maddesiyle eski 4817 sayılı Yabancıların Çalışma İzinleri Hakkında Kanun'u yürürlükten kaldırmıştır; eski kanuna dayanan anlatımlar güncel değildir. Kanun'un “Bakanlık” dediği kurum, 3. maddedeki tanıma göre Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'dır. Belge listeleri, değerlendirme ve puanlama kriterleri, harç ve belge bedelleri ile başvuru sisteminin işleyişi yönetmelik ve idari uygulamaya bağlıdır; güncel hâli teyit edilmelidir.

Çalışma izni neyi sağlar, neyi sağlamaz?

3. maddeye göre çalışma izni, geçerlilik süresi içinde yabancıya Türkiye'de çalışma ve ikamet hakkı veren resmî belgedir. 12. madde bu bağlantıyı iki yönlü kurar. Çalışma izni veya çalışma izni muafiyeti, 6458 sayılı Kanun'un 27. maddesi uyarınca ikamet izni yerine geçer. Buna karşılık mülteci veya ikincil koruma statüsü dışında, yabancının herhangi bir nedenle ikamet izni olması ona çalışma hakkı vermez. “İkamet iznim var, çalışabilirim” düşüncesi Kanun'a uygun değildir.

Yine 12. maddeye göre yurt dışından yapılan başvuruyla izin verilen yabancı, iznin geçerliliğinin başladığı tarihten itibaren altı ay içinde Türkiye'ye gelmek zorundadır; gelmezse izin iptal edilir. 24. maddeye göre izin, pasaportun geçerlilik süresinden altmış gün daha kısa süreli düzenlenir. 6. madde, başka kanunlarda veya uluslararası anlaşmalarda izin almadan çalışabileceği belirtilen yabancıları ve 5901 sayılı Kanun'un 28. maddesi kapsamındakilerin çalışma hakkını saklı tutar.

Çalışma izni türleri

Süreli çalışma izni (m.10/1-2). İlk başvuruda, sözleşme süresini aşmamak ve belirli bir işyerinde veya aynı işkolundaki işyerlerinde belirli bir işte çalışmak şartıyla en çok bir yıl geçerli izin verilir. Aynı işverene bağlı ilk uzatmada en çok iki yıl, sonraki uzatmalarda en çok üç yıla kadar izin verilir. Farklı bir işveren yanında çalışmak için yapılan başvuru ise ilk başvuru gibi değerlendirilir; iş değiştirecek kişi yeni işveren için yeni bir izin süreci gerektiğini hesaba katmalıdır.

Süresiz çalışma izni (m.10/3-4). Türkiye'de uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni olan yabancılar başvurabilir; şartları taşımak mutlak hak sağlamaz. 3. maddeye göre kanuni çalışma izni süresi, yabancının kanuni yükümlülüklerini yerine getirerek izinle çalıştığı süredir; sosyal güvenlik kayıtlarının düzgün tutulması bu yüzden ileriye dönük önem taşır. Süresiz izin sahibi uzun dönem ikamet izninin sağladığı haklardan yararlanır; seçme, seçilme, kamu görevine girme hakkı ve askerlik yükümlülüğü yoktur.

Bağımsız çalışma izni (m.10/6-8). Kendi ad ve hesabına çalışma hakkı veren izindir. Profesyonel meslek mensubu yabancılara, diğer kanunlardaki özel şartların sağlanması kaydıyla verilebilir; değerlendirmede eğitim düzeyi, mesleki deneyim, ekonomiye ve istihdama etki ile şirket ortağında sermaye payı dikkate alınır.

Şirket ortağı yöneticiler (m.10/5, m.13/7). Limited şirketin ortağı olan müdürü, anonim şirketin ortağı olan yönetim kurulu üyesi ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketin yönetici komandite ortağı çalışma izni alarak çalışabilir. Anonim şirketin Türkiye'de ikamet etmeyen yönetim kurulu üyesi ile diğer şirketlerin yönetici sıfatı olmayan ortağı ise muafiyet kapsamında değerlendirilir.

Turkuaz Kart (m.11). Eğitim, mesleki deneyim, bilim ve teknolojiye katkı veya yatırımın ekonomiye etkisi gibi ölçütlerle başvurusu uygun görülen nitelikli yabancılara verilir ve süresiz çalışma izninin haklarını sağlar. Kart ilk üç yılı geçiş süresi olmak kaydıyla verilir. Geçiş süresi kaydının kaldırılması başvurusu, bu sürenin dolmasına yüz seksen gün kalmasından itibaren ve her durumda süre dolmadan yapılır; süre dolduktan sonra yapılan başvuru reddedilir ve kart geçersiz hâle gelir. Kart sahibinin eşine ve bakmakla yükümlü olduğu çocuklarına ikamet izni yerine geçen belge verilir.

Çalışma izni muafiyeti (m.13). Muafiyet kapsamındaki yabancılar da muafiyet belgesi almak kaydıyla çalışabilir. Gelecek planı açısından önemli bir kural vardır: muafiyetle geçirilen süreler kanuni çalışma izni veya ikamet izni sürelerinin hesabında dikkate alınmaz.

Özel durumlar

• Öğrenciler (m.19): Örgün öğretime kayıtlı yabancı öğrenciler izin almak kaydıyla çalışabilir. Ön lisans ve lisans öğrencileri öğrenimlerinin ilk yılı tamamlandıktan sonra başvurabilir ve kısmi süreli çalışabilir; lisansüstü öğrenciler için bu sınırlamalar uygulanmaz. Verilen izin öğrenci ikamet iznini sona erdirmez.
• Sağlık ve eğitim meslekleri (m.8): Mesleki yeterlilik gerektiren sağlık ve eğitim hizmetlerinde Sağlık Bakanlığı veya Millî Eğitim Bakanlığından ön izin zorunludur; yabancı uyruklu öğretim elemanları için ön izni Yükseköğretim Kurulu verir. Uzatma başvuruları da ön izne tabidir.
• Uluslararası ve geçici koruma (m.17): Başvuru sahibi ve şartlı mülteciler başvuru tarihinden, geçici koruma sağlananlar kimlik belgesinin düzenlendiği tarihten altı ay sonra başvurabilir; İçişleri Bakanlığının olumlu görüşü aranır ve izin mutlak kalış hakkı sağlamaz.
• İstisna tanınabilecekler (m.16): Nitelikli işgücü ve yatırımcılar, Avrupa Birliği ve KKTC vatandaşları, Türk vatandaşıyla evli olup eşiyle Türkiye'de evlilik birliği içinde yaşayanlar gibi gruplar için Kanun'un 7, 9 ve 10. maddelerinin uygulanmasına ilişkin istisnalar tanınabilir. Bu hüküm izin almaktan muafiyet değildir; istisnaların kapsamı yönetmeliğe bağlıdır ve teyit edilmelidir.

Başvuru nereye yapılır, ne kadar sürede sonuçlanır?

7. maddeye göre başvuru yurt içinde doğrudan Bakanlığa, yurt dışında ise yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türkiye Cumhuriyeti büyükelçilik veya başkonsolosluklarına yapılır; başvuru yetkili aracı kurum tarafından da yapılabilir. Eksik bilgi veya belge varsa değerlendirme ertelenir; erteleme, resmî bir makamdan belgelendirilen mücbir sebep dışında otuz günü aşamaz ve süre sonunda eksikleri tamamlanmayan başvuru reddedilir. Usulüne uygun ve belgeleri tam başvuruların değerlendirmesi otuz gün içinde tamamlanır.

Uzatma: süre dolduktan sonra yapılan başvuru reddedilir

7. maddenin üçüncü fıkrası katı bir kural koyar: uzatma başvurusu çalışma izni süresinin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve her durumda süre dolmadan yapılır; süre dolduktan sonra yapılan uzatma başvuruları reddedilir. Çalışma izni aynı zamanda ikamet izni yerine geçtiği için geç kalınan bir uzatma hem işi hem de Türkiye'deki kalışın dayanağını etkiler. Bitiş tarihi işçi ve işveren tarafından ayrı ayrı takvime yazılmalı, ön izne tabi mesleklerde hazırlığa daha erken başlanmalıdır.

Ret ve iptal hâlleri

9. maddeye göre başvuru; uluslararası işgücü politikasına uygun olmaması, sahte veya yanıltıcı belgeyle yapılması, yabancı istihdamı gerekçesinin yeterli görülmemesi, Türk vatandaşlarına ayrılmış iş ve meslekler için yapılması, yabancının gerekli nitelik ve uzmanlığı taşımaması, Bakanlık kriterlerinin karşılanmaması, yabancının 6458 sayılı Kanun'un 7, 15 veya 54. maddeleri kapsamında olduğunun İçişleri Bakanlığınca bildirilmesi, kamu düzeni, güvenliği veya sağlığı açısından sakınca görülmesi, Dışişleri Bakanlığının uygun görüşü hariç Türkiye'nin tanımadığı veya diplomatik ilişkisi bulunmayan ülke vatandaşları için yapılması ve kanuni süresinde yapılmaması ya da eksiklerin tamamlanmaması hâllerinde reddedilir.

15. maddeye göre verilmiş izin, yabancının veya işverenin talebi dışında başlıca şu hâllerde iptal edilir: altı ay içinde Türkiye'ye gelinmemesi, pasaport süresinin uzatılmaması, Kanun'a aykırı çalışıldığının tespiti, çalışmanın herhangi bir nedenle sona ermesi, başvurunun sahte veya yanıltıcı bilgi ve belgelerle yapıldığının sonradan tespiti, yabancı hakkında kamu düzeni, güvenliği veya sağlığı yönünden sakınca bildirilmesi ve sağlık sebepleri veya zorunlu kamu hizmeti gibi mücbir sebepler dışında süreli izinlerde aralıksız altı aydan, bağımsız ve süresiz izinlerde aralıksız bir yıldan uzun süre Türkiye dışında kalınması.

“Çalışmanın herhangi bir nedenle sona ermesi” bendi pratikte önemlidir: işten ayrılan veya işine son verilen yabancının izni iptal edilir ve izin ikamet izni yerine geçtiği için kalışın dayanağı da etkilenir. Bu durumda yeni işveren için yeni başvuru (m.10/2) ya da 6458 sayılı Kanun'un 29. maddesi çerçevesinde başka bir kalış amacına uygun ikamet izni gecikmeden değerlendirilmelidir.

Ret veya iptal kararına itiraz: otuz gün

21. madde başvuru yolunu iki aşamalı kurar:

• Tebligat kime yapılır? Ret ve iptal kararları yabancı çalıştıran işverene ya da bağımsız çalışma izni, süresiz çalışma izni veya Turkuaz Kart sahibi yabancıya, Tebligat Kanunu hükümlerine göre tebliğ edilir. Bir işverene bağlı çalışan veya çalışacak yabancı için tebligat işverene gider; yabancı tebliğ tarihini işverenden gecikmeden öğrenmelidir.
• İtiraz: Bakanlığın bu Kanun kapsamında verdiği kararlara karşı ilgililer, tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edebilir.
• Dava: İtirazın reddedilmesi hâlinde idari yargı yoluna başvurulabilir.

Kanun yargı yolunu itirazın reddine bağladığı için otuz günlük itiraz süresi kaçırılmamalıdır. İtiraz dilekçesinde ret gerekçelerinin her birine ayrı ayrı cevap verilmesi, eksik belge gerekçesi varsa belgelerin eklenmesi yararlıdır.

İtiraz reddedilirse 6735 sayılı Kanun ayrı bir dava süresi öngörmediğinden 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. maddesi uygulanır: dava açma süresi, itirazın reddine ilişkin kararın yazılı bildirimini izleyen günden başlayarak altmış gündür. Kanun, Bakanlığın itirazı hangi sürede karara bağlayacağını yazmaz. İYUK'un 10 ve 11. maddeleri, idareye yapılan başvuruya otuz gün içinde cevap verilmezse isteğin reddedilmiş sayılacağını düzenler; cevapsız kalan bir itirazda sürenin nasıl işleyeceği somut olayda değerlendirilmelidir. Bu nedenle itiraz tarihi not edilmeli ve cevap beklenirken dava takvimi bir avukatla belirlenmelidir. İYUK'un 27. maddesine göre dava açılması işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz.

Kuralları iki örnek üzerinde okumak

Aşağıdaki örnekler yalnızca maddelerin birlikte nasıl işlediğini göstermek içindir; somut dosyada Bakanlığın değerlendirmesi ve güncel uygulama belirleyicidir.

Birinci örnek: Bir işverene bağlı süreli çalışma izniyle çalışan yabancının iş sözleşmesi sona ermiştir. İşveren bu durumu 22. madde uyarınca on beş gün içinde Bakanlığa bildirmekle yükümlüdür ve izin 15. maddeye göre iptal edilir. Yabancı başka bir işverenle çalışmak isterse, 10. maddenin ikinci fıkrası gereği başvuru ilk başvuru gibi değerlendirilir. Bu arada Türkiye'deki kalışın dayanağı da etkilenebileceği için 6458 sayılı Kanun'daki ikamet seçenekleri gecikmeden değerlendirilmelidir.

İkinci örnek: Çalışma izni başvurusunun reddine ilişkin karar işverene tebliğ edilmiş, yabancı durumu iki hafta sonra öğrenmiştir. 21. madde tebligatın işverene yapılmasını öngördüğünden, otuz günlük itiraz süresinin yabancının öğrendiği tarihten değil işverene yapılan tebliğden itibaren hesaplanması riski vardır. En temkinli yol, süreyi işverene yapılan tebliğ tarihinden saymak ve itirazı bu süre içinde yapmaktır.

İzinsiz çalışmanın sonuçları

• İdari para cezası (m.23): İzinsiz çalışan yabancıya ve yabancı çalıştıran işverene veya işveren vekiline her bir yabancı için ayrı ayrı; bildirim yükümlülüğünü yerine getirmeyenlere de idari para cezası öngörülür. Tekrarında cezalar bir kat artırılır ve cezalar tebliğden itibaren bir ay içinde ödenir. Güncel tutarlar teyit edilmelidir.
• Sınır dışı etme (m.23/8): İzinsiz çalıştığı tespit edilen yabancı, sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığına bildirilir; 6458 sayılı Kanun'un 54. maddesi de bu kişiler hakkında sınır dışı etme kararı alınacağını düzenler. Bu karara karşı dava süresi tebliğden itibaren yedi gündür (6458 s.K. m.53/3).
• İşverenin masraf yükümlülüğü (m.23/9): İşveren, izinsiz çalıştırdığı yabancının ve varsa eş ve çocuklarının konaklama ve ülkelerine dönüş masraflarını, gerektiğinde sağlık harcamalarını karşılamak zorundadır.
• Bildirim ve sigorta (m.22): Yabancı çalıştıran işveren ile süresiz veya bağımsız izin sahibi yabancı, çalışmanın başlamasını, sona ermesini ve iznin iptalini gerektiren hâlleri on beş gün içinde Bakanlığa bildirir; sosyal güvenlik yükümlülükleri de kanuni süresinde yerine getirilir.

Pratik kontrol listesi

• İşe başlamadan önce izni alın; ikamet izni tek başına çalışma hakkı vermez (m.6/2, m.12/1).
• Doğru izin türünü belirleyin: süreli, süresiz, bağımsız, Turkuaz Kart ya da muafiyet (m.10, m.11, m.13).
• Yurt dışından izin aldıysanız altı ay içinde Türkiye'ye gelin (m.12/2).
• Eksik belge bildirimini takip edin; otuz gün içinde tamamlanmayan başvuru reddedilir (m.7/7).
• Uzatmayı altmış gün kala başlayan pencerede yapın; süre dolduktan sonraki başvuru reddedilir (m.7/3).
• Turkuaz Kartta geçiş süresinin bitimine yüz seksen gün kala kaydın kaldırılması başvurusunu planlayın (m.11/2).
• İş sona ererse iznin iptal edileceğini ve kalış dayanağının etkileneceğini hesaba katın (m.15/2).
• Ret veya iptal kararında tebliğ tarihini işverenden öğrenin ve otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edin (m.21).
• İtiraz reddedilirse altmış günlük dava süresini itirazın reddine ilişkin kararın tebliğini izleyen günden hesaplayın; itiraza otuz gün içinde cevap gelmezse isteğin reddedilmiş sayılabileceğini ve dava süresinin bu tarihten işlemeye başlayabileceğini esas alın (İYUK m.7, m.10, m.11).
• Belge listesi, kriterler, harç ve ceza tutarlarını Bakanlığın güncel duyurularından teyit edin.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Belge listeleri, değerlendirme kriterleri, harç, belge bedelleri ve idari para cezası tutarları yönetmelik ve idari uygulamaya bağlıdır; Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın güncel duyurularından teyit edilmelidir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız gerekir.