Mala Zarar Verme Suçu: Şikâyet, Zararın Giderimi

Otoparkta çizilmiş bir araç, kırılmış bir dükkân camı, boyanmış bir apartman duvarı ya da komşu kavgasında sökülen bir çit… Bu olaylar çoğu zaman önce “tamir parası kim ödeyecek” sorusuyla gündeme gelir. Oysa aynı olay Türk Ceza Kanunu'na göre bir suç da oluşturabilir ve bu suçun bazı hâllerinde mağdurun şikâyet için yalnızca altı ayı vardır. Zararın ne zaman giderildiği de failin alacağı cezayı doğrudan değiştirir.

Bu yazıda mala zarar verme suçunun temel ve nitelikli hâllerini, şikâyet ve uzlaştırma durumunu, akrabalar arasındaki özel kuralı ve etkin pişmanlığı anlatıyoruz.

Mala zarar verme nedir?

Türk Ceza Kanunu'nun 151. maddesinin birinci fıkrasına göre başkasının taşınır veya taşınmaz malını kısmen veya tamamen yıkan, tahrip eden, yok eden, bozan, kullanılamaz hâle getiren veya kirleten kişi bu suçu işler.

Tanımdaki hareketler geniştir. Bir eşyanın tamamen yok edilmesi gerekmez; kısmen bozulması, kullanılamaz hâle getirilmesi ya da kirletilmesi de sayılmıştır. Konu olan mal taşınır (araç, telefon, mobilya) olabileceği gibi taşınmaz (bina, duvar, bahçe) da olabilir. Malın “başkasına ait” olması gerekir; kişinin yalnızca kendisine ait malı bozması bu maddenin konusu değildir.

Suç kasten işlenen bir suçtur. Kazayla, dikkatsizlikle verilen zararlar bu maddeye göre cezalandırılmaz; ancak bu durumda da hukuki sorumluluk, yani zararın tazmini gündeme gelebilir.

151. maddenin ikinci fıkrası 9/7/2021 tarihli ve 7332 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır; bugün maddede yalnızca birinci fıkra yürürlüktedir.

Temel hâlin cezası

151. maddeye göre fail, mağdurun şikâyeti üzerine, dört aydan üç yıla kadar hapis veya adlî para cezası ile cezalandırılır. Hapis ile adlî para cezası seçimliktir; mahkeme somut olaya göre birini seçer.

Nitelikli mala zarar verme: 152. madde

152. maddenin birinci fıkrası, zarar verilen şeyin niteliğine göre cezayı ağırlaştırır. Mala zarar verme suçunun;

• (a) kamu kurum ve kuruluşlarına ait, kamu hizmetine tahsis edilmiş veya kamunun yararlanmasına ayrılmış yer, bina, tesis veya diğer eşya hakkında,
• (b) yangına, sel ve taşkına, kazaya ve diğer felaketlere karşı korunmaya tahsis edilmiş her türlü eşya veya tesis hakkında,
• (c) Devlet ormanı statüsündeki yerler hariç, nerede olursa olsun, her türlü dikili ağaç, fidan veya bağ çubuğu hakkında,
• (d) sulamaya, içme sularının sağlanmasına veya afetlerden korumaya yarayan tesisler hakkında,
• (e) grev veya lokavt hâllerinde işverenlerin veya işçilerin veya işveren veya işçi sendika veya konfederasyonlarının maliki olduğu veya kullanımında olan bina, tesis veya eşya hakkında,
• (f) siyasi partilerin, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının ve üst kuruluşlarının maliki olduğu veya kullanımında olan bina, tesis veya eşya hakkında,
• (g) sona ermiş olsa bile, görevinden ötürü öç almak amacıyla bir kamu görevlisinin zararına olarak

işlenmesi hâlinde fail hakkında bir yıldan dört yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Bu fıkrada adlî para cezası seçeneği yoktur.

Günlük hayattan örnek vermek gerekirse: parktaki bir bankın, otobüs durağının ya da yangın dolabının zarar görmesi (a) ve (b) bentlerini; bir bahçedeki meyve ağacının kesilmesi ise (c) bendini gündeme getirebilir. Hangi bendin uygulanacağı somut olaya göre belirlenir.

Yakarak, patlayıcıyla, sel veya taşkına yol açarak

152. maddenin ikinci fıkrasına göre mala zarar verme suçunun yakarak, yakıcı veya patlayıcı madde kullanarak; toprak kaymasına, çığ düşmesine, sel veya taşkına neden olmak suretiyle; ya da radyasyona maruz bırakarak, nükleer, biyolojik veya kimyasal silah kullanarak işlenmesi hâlinde verilecek ceza bir katına kadar artırılır.

Kamu hizmetinin aksaması

6545 sayılı Kanunla eklenen üçüncü fıkraya göre suçun işlenmesi sonucunda haberleşme, enerji ya da demiryolu veya havayolu ulaşımı alanında kamu hizmetinin geçici de olsa aksaması hâlinde, önceki fıkralara göre verilecek ceza yarısından iki katına kadar artırılır.

Şikâyet gerekir mi?

• Temel mala zarar verme (m.151) açıkça şikâyete bağlıdır.
• Nitelikli mala zarar verme (m.152) hükmünde “şikâyet üzerine” ibaresi yoktur; savcılık kendiliğinden soruşturur.

Bir istisnaya daha dikkat etmek gerekir. Türk Ceza Kanunu'nun 142. maddesinin dördüncü fıkrasına göre hırsızlık suçunun işlenmesi amacıyla mala zarar verme suçunun işlenmesi hâlinde, bu suçtan dolayı soruşturma ve kovuşturma yapılabilmesi için şikâyet aranmaz. Örneğin içinden eşya çalmak için aracın camını kırmak bu kapsama girebilir; bu durumda suç şikâyete bağlı olmadığından uzlaştırma da kural olarak uygulanmaz.

Altı aylık şikâyet süresi

Şikâyete bağlı temel hâlde Türk Ceza Kanunu'nun 73. maddesi uygulanır: yetkili kişi altı ay içinde şikâyette bulunmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz. Süre, şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği günden başlar. Failin kimliği bilinmiyorsa süre, kimliğin öğrenildiği günden işlemeye başlar; ancak dava zamanaşımını geçemez.

Dikkat edilecek bir durum şudur: mağdur, fail “tamir ettireceğim” dediği için beklemeye başlar; aylar geçer, ödeme yapılmaz ve şikâyet süresi dolmuş olur. Zararın ödeneceği sözü şikâyet süresini durdurmaz.

Şikâyet, Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 158. maddesi uyarınca Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluğa, yazılı ya da tutanağa geçirilmek üzere sözlü olarak yapılabilir. Şikâyete bağlı suçta mağdurun vazgeçmesi davayı düşürür; ancak 73. maddenin yedinci fıkrasına göre vazgeçerken şahsi haklarından da vazgeçtiğini ayrıca açıklamışsa artık hukuk mahkemesinde de dava açamaz. Şikâyetten vazgeçme dilekçesi imzalanmadan önce bu ifadenin metinde yer alıp almadığına bakılmalıdır.

Uzlaştırma uygulanır mı?

Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 253. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi şikâyete bağlı bütün suçları uzlaştırma kapsamına alır. Bu nedenle temel mala zarar verme suçu uzlaştırmaya tabidir. Nitelikli mala zarar verme ise şikâyete bağlı değildir ve (b) bendindeki listede yer almaz; kural olarak uzlaştırmaya gönderilmez.

253. maddenin üçüncü fıkrası uyarınca uzlaştırma kapsamındaki bir suç, kapsam dışındaki bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmişse uzlaşma hükümleri uygulanmaz; 7571 sayılı Kanunla eklenen cümle, önödeme kapsamındaki bir suçla birliktelik hâlini bu kuralın dışında tutar. Mala zarar verme suçu önödeme kapsamında değildir; Türk Ceza Kanunu'nun 75. maddesi uzlaşma kapsamındaki suçları önödemeden açıkça hariç tutar.

Uzlaştırma sürecinde iki kural her iki taraf için de kritiktir:

• Uzlaşma teklifine yedi gün içinde karar bildirilmezse teklif reddedilmiş sayılır (253/4).
• Uzlaşma sağlanırsa, uzlaşma anında tespit edilemeyen veya uzlaşmadan sonra ortaya çıkan zararlar hariç, soruşturma konusu suç nedeniyle tazminat davası açılamaz (253/19). Mağdur, uzlaşma bedelini kabul etmeden önce tamir ekspertizini ya da fatura tutarını elinde bulundurmalıdır.

Uzlaştırmanın işleyişi hakkında daha fazla bilgi sitemizdeki uzlaştırma yazısında bulunuyor.

Akrabalar arasında mala zarar verme

Türk Ceza Kanunu'nun 167. maddesi, yağma ve nitelikli yağma hariç, malvarlığına karşı suçlar bölümündeki suçlar için şahsi cezasızlık ve indirim hâlleri öngörür. Mala zarar verme de bu bölümdedir.

Cezaya hükmolunmayan hâller (167/1): Suçun;

• hakkında ayrılık kararı verilmemiş eşlerden birinin,
• üstsoy veya altsoyunun veya bu derecede kayın hısımlarından birinin veya evlat edinen veya evlatlığın,
• aynı konutta beraber yaşayan kardeşlerden birinin

zararına olarak işlenmesi hâlinde ilgili akraba hakkında cezaya hükmolunmaz.

Cezanın indirildiği hâller (167/2): Suçun hakkında ayrılık kararı verilmiş olan eşlerden birinin, aynı konutta beraber yaşamayan kardeşlerden birinin, aynı konutta beraber yaşamakta olan amca, dayı, hala, teyze, yeğen veya ikinci derecede kayın hısımlarının zararına olarak işlenmesi hâlinde, ilgili akraba hakkında şikâyet üzerine verilecek ceza yarısı oranında indirilir.

Bu hüküm yalnızca ceza sorumluluğunu etkiler. Örneğin eşinin telefonunu kıran kişi hakkında 167/1 uyarınca ceza verilmeyebilir; ancak zararın tazmini hukuk yoluyla istenebilir. Aile içinde eşyaya zarar verme, şiddet veya tehditle birlikte yaşanıyorsa 6284 sayılı Kanun kapsamındaki koruma tedbirleri ayrıca gündeme gelebilir; bu konu dizinin ısrarlı takip ve tehdit yazılarında anlatılıyor.

Etkin pişmanlık: zararı ne zaman gidermek gerekir?

Türk Ceza Kanunu'nun 168. maddesi mala zarar verme suçunu açıkça sayar ve zararın giderilmesini cezada indirim nedeni yapar:

• Kovuşturma başlamadan önce: Suç tamamlandıktan sonra ve fakat kovuşturma başlamadan önce failin, azmettirenin veya yardım edenin bizzat pişmanlık göstererek mağdurun uğradığı zararı aynen geri verme veya tazmin suretiyle tamamen gidermesi hâlinde verilecek cezanın üçte ikisine kadarı indirilir.
• Kovuşturma başladıktan sonra, hüküm verilmeden önce: Cezanın yarısına kadarı indirilir.
• Kısmen tazmin: Etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanabilmesi için ayrıca mağdurun rızası aranır.

Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 2. maddesine göre kovuşturma, iddianamenin kabulüyle başlar. Yani savcılık aşamasında zararın tamamen karşılanması, daha yüksek indirim oranına imkân tanır. Şüpheli için pratik sonuç şudur: tamir bedelini hüküm aşamasına kadar ertelemek, indirim oranını düşürür; hüküm verildikten sonra yapılan ödeme kural olarak bu maddeden yararlanmayı sağlamaz; hüküm bozulursa durum ayrıca değerlendirilir.

Zararın giderilmesi başka kurumlarda da rol oynar. 50. madde uyarınca kısa süreli hapis cezası (49. maddeye göre bir yıl veya daha az süreli hapis), mağdurun uğradığı zararın aynen iade, suçtan önceki hâle getirme veya tazmin suretiyle tamamen giderilmesine çevrilebilir. 51. madde uyarınca cezanın ertelenmesi de zararın tamamen giderilmesi koşuluna bağlanabilir. Bu kurumların uygulanması kanundaki diğer şartlara ve mahkemenin takdirine bağlıdır.

Tehditle birlikte mala zarar verme

Mala zarar verme bazen korkutma aracı olarak kullanılır. Türk Ceza Kanunu'nun 106. maddesinin üçüncü fıkrasına göre tehdit amacıyla malvarlığına zarar verme suçunun işlenmesi hâlinde, bu suçtan dolayı ayrıca ceza verilir. Tehdit suçunun ayrıntıları dizinin ilk yazısında anlatılıyor.

Savcılık dosyayı kapatırsa

Soruşturma sonunda kovuşturmaya yer olmadığına karar verilirse, suçtan zarar gören Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 173. maddesi uyarınca kararın kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde, kararı veren savcının yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir. İtiraz dilekçesinde kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilmelidir; hâkimlik gerekirse soruşturmanın genişletilmesini isteyebilir. Uzlaştırma teklifini reddetmiş olan taraflar ise, 253. maddenin on altıncı fıkrası uyarınca, uzlaştıklarını gösteren belgeyle en geç iddianamenin düzenlendiği tarihe kadar savcılığa başvurabilir.

Mağdur ne yapmalı?

• Hasarı tarih görünür şekilde fotoğraflayın; eşyanın yerinden oynatılmadan önceki hâlini kaydedin.
• Güvenlik kamerası kayıtları kısa sürede silinebilir; apartman, işyeri veya otopark yönetiminden kayıtların korunmasını hemen isteyin ve kolluğa bildirin.
• Tamir için alınan teklifleri, faturaları ve ekspertiz raporlarını saklayın.
• Sigorta poliçeniz varsa sigorta şirketine de bildirimde bulunun.
• Fail belliyse, “ödeyeceğim” sözüne rağmen altı aylık şikâyet süresini takip edin.

Pratik kontrol listesi

• Zarar verilen şeyin niteliğine bakın. Kamu malı, yangın/afet eşyası, ağaç ve fidan gibi hâllerde ceza bir-dört yıldır ve şikâyet aranmaz (TCK m.152).
• Temel hâlde şikâyet süresi altı aydır. Faili ve fiili öğrendiğiniz günden başlar (TCK m.73).
• Tamir sözü süreyi durdurmaz.
• Hırsızlık amacıyla verilen zararda şikâyet aranmaz (TCK m.142/4).
• Uzlaştırma teklifine yedi gün içinde cevap verin (CMK m.253/4).
• Uzlaşma veya vazgeçme metnini imzalamadan önce zararın tamamını hesaplayın. Tazminat hakkı etkilenebilir (CMK m.253/19, TCK m.73/7).
• Fail yakın akrabaysa 167. maddeye bakın. Ceza verilmeyebilir ya da yarı oranında indirilebilir; tazminat hakkı ayrıdır.
• Şüpheliyseniz zararı iddianame kabul edilmeden tamamen giderin. İndirim üçte ikiye kadar; sonrasında yarıya kadar (TCK m.168).

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Bir zararın temel mi nitelikli mi sayılacağı ve akrabalık hükmünün uygulanıp uygulanmayacağı somut olaya göre değerlendirilir; şikâyet süresi hak düşürücü sonuç doğurur. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız gerekir.