Türk Vatandaşıyla Evlilik Yoluyla Türk Vatandaşlığı: Şartlar ve Süreç

Türk vatandaşıyla evli bir yabancının akla ilk gelen sorusu şudur: “Evlendiğim anda Türk vatandaşı olur muyum?” Cevap Kanun'un ilk cümlesinde açıktır: hayır. 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 16. maddesi, evlenmenin doğrudan Türk vatandaşlığı kazandırmadığını, ancak belirli şartlarla başvuru hakkı verdiğini düzenler. Bu yazıda bu yolu Kanun'un güncel metnine dayanarak anlatıyoruz. Başvuru belgeleri, hizmet bedeli tutarı, randevu ve mülakat uygulaması gibi konular yönetmelik ve idari uygulamaya bağlıdır; bunlar İçişleri Bakanlığı ve il nüfus müdürlüklerinin güncel duyurularından teyit edilmelidir.

Evlilik vatandaşlığı kendiliğinden kazandırmaz

16. maddenin birinci fıkrası iki cümleden oluşur. İlk cümle kuralı koyar: bir Türk vatandaşı ile evlenme doğrudan Türk vatandaşlığını kazandırmaz. İkinci cümle istisnayı açar: bir Türk vatandaşı ile en az üç yıldan beri evli olan ve evliliği devam eden yabancılar Türk vatandaşlığını kazanmak üzere başvuruda bulunabilir.

Kanun'un 10. maddesi ise bütün yetkili makam kararıyla vatandaşlık yolları için geçerli bir ilke koyar: aranan şartları taşımak, vatandaşlığın kazanılmasında kişiye mutlak bir hak sağlamaz. Yani şartları taşıyan kişi başvuru yapabilir; ancak karar yetkili makamın incelemesi sonucunda verilir.

Üç yıllık evlilik şartı

Kanun iki şeyi birlikte arar: evliliğin en az üç yıldır sürüyor olması ve hâlen devam etmesi. Kanun metni bu üç yılın Türkiye'de geçirilmesini şart koşmaz; 16. madde, genel yolu düzenleyen 11. maddedeki “Türkiye'de kesintisiz beş yıl ikamet” şartına yer vermez. Bu, evlilik yoluyla başvurunun genel yoldan en önemli farkıdır. Bununla birlikte başvurunun nereden ve hangi belgelerle yapılacağı idari uygulamaya bağlıdır ve teyit edilmelidir.

Üç yıllık sürenin nasıl hesaplandığı (örneğin yurt dışında yapılan evliliğin Türkiye'deki kayıtlara ne zaman işlendiği) Kanun'da ayrıca düzenlenmez. Yurt dışında evlenen kişilerin evliliklerini Türk nüfus kayıtlarına tescil ettirmiş olmaları, başvuru hazırlığında kontrol edilmesi gereken ilk konulardan biridir.

Evlilik yolu ile genel yol arasındaki fark

Türk vatandaşıyla evli bir yabancı, şartlarını taşıyorsa genel yoldan da başvurabilir. İki yolu karşılaştırmak, hangisinin somut duruma uyduğunu görmeyi kolaylaştırır.

Genel yolda 11. madde, başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye'de kesintisiz beş yıl ikamet arar. 15. madde bu ikameti tanımlar: bir yabancı için ikamet, Türk kanunlarına uygun olarak Türkiye'de oturmaktır. Aynı madde, başvuru için aranan ikamet süresi içinde toplam on iki ayı geçmemek üzere Türkiye dışında bulunulabileceğini ve bu sürelerin ikamet süresinden sayılacağını düzenler. Maddenin dipnotu, bu sürenin 7039 sayılı Kanun'la altı aydan on iki aya çıkarıldığını gösterir. Dolayısıyla genel yolda, izinsiz geçirilen dönemler ve on iki ayı aşan yurt dışı kalışları hesabı bozar.

Evlilik yolunda ise 16. madde, beş yıllık ikamet süresine ve 15. maddedeki hesaplamaya yollama yapmaz; merkezde evliliğin süresi, devamı ve aile birliği vardır. Buna karşılık evlilik yolunda “aile birliği içinde yaşama” ve “evlilik birliği ile bağdaşmayacak faaliyette bulunmama” gibi genel yolda bulunmayan şartlar aranır. Örneğin eşlerin uzun süredir ayrı yaşadığı bir durumda evlilik resmen devam etse bile aile birliği şartının karşılanıp karşılanmadığı sorgulanabilir; böyle bir kişi için genel yolun şartlarının da ayrıca incelenmesi anlamlı olabilir.

İki yolda da ortak olan nokta, millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunmaması şartı ile 10. maddedeki “mutlak hak sağlamaz” ilkesidir.

Başvuruda aranan diğer şartlar

16. maddenin birinci fıkrası, üç yıllık evliliğin yanında üç şart daha sayar:

• Aile birliği içinde yaşama: Eşlerin fiilen bir aile olarak birlikte yaşaması.
• Evlilik birliği ile bağdaşmayacak bir faaliyette bulunmama: Kanun bu faaliyetleri tek tek saymaz; değerlendirme somut duruma göre yapılır.
• Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hâlinin bulunmaması.

Genel yol olan 11. madde ise ergin olma, Türkiye'de kesintisiz beş yıl ikamet, yerleşme niyetini davranışlarla teyit, genel sağlık bakımından tehlike oluşturan hastalığın bulunmaması, iyi ahlak, yeterli Türkçe, geçimini sağlayacak gelir veya meslek ile millî güvenlik ve kamu düzeni şartlarını arar. 16. madde bu listeyi tekrar etmez; kendi şartlarını ayrı sayar. Türkçe bilgisi, gelir belgesi gibi konuların evlilik yoluyla başvuruda uygulamada nasıl ele alındığı yönetmelik ve idari uygulamaya bağlıdır ve güncel hâli teyit edilmelidir.

Başvurudan sonra eşin ölümü, boşanma ve evliliğin butlanı

16. maddenin ikinci fıkrasına göre, başvurudan sonra Türk vatandaşı eşin ölümü nedeniyle evliliğin sona ermesi hâlinde, “aile birliği içinde yaşama” şartı aranmaz. Kanun burada yalnızca ölümü düzenler. Başvurudan sonra boşanma hâli bu istisnada sayılmamıştır; birinci fıkra “evliliği devam eden” yabancıdan söz ettiği için, boşanma sürecindeki kişinin başvurusunun durumunu bir avukatla değerlendirmesi gerekir.

Üçüncü fıkra, vatandaşlığı kazandıktan sonraki bir durumu düzenler: evlenme ile Türk vatandaşlığını kazanan yabancılar, evlenmenin butlanına karar verilmesi hâlinde, evlenmede iyiniyetli iseler Türk vatandaşlığını muhafaza ederler. Buradaki kilit kavram iyiniyettir; evliliği bilerek sahte yapan kişi bu korumadan yararlanamaz.

Başvuru nasıl incelenir?

Kanun süreci üç aşamada kurar:

• İl komisyonu incelemesi: 18. maddeye göre 11. ve 16. maddeler uyarınca vatandaşlık başvurusu yapan yabancıların gerekli şartları taşıyıp taşımadıkları, illerde oluşturulan vatandaşlık başvuru inceleme komisyonu tarafından tespit edilir. Komisyonun oluşumu ve çalışma esasları yönetmelikle belirlenir. Uygulamada eşlerle görüşme yapılıp yapılmadığı ve görüşmenin nasıl yürütüldüğü bu yönetmeliğe ve idari uygulamaya bağlıdır.
• Dosyanın Bakanlığa gönderilmesi: 19. maddeye göre şartları taşıyanlar adına vatandaşlık dosyası düzenlenir ve karar verilmek üzere Bakanlığa gönderilir.
• Bakanlık kararı: Bakanlıkça yapılacak inceleme ve araştırma sonucunda durumu uygun bulunanlar Bakanlık kararı ile Türk vatandaşlığını kazanabilir; uygun görülmeyenlerin talepleri reddedilir.

Kanun bu süreç için bir sonuçlandırma süresi yazmaz. 41. maddeye göre vatandaşlığın kazanılmasına ilişkin kararlar ilgiliye ve başvuru makamlarına tebliğ edilir. 45. maddeye göre sonradan vatandaşlık kazanılmasına ilişkin hizmet bedeli Bakanlık ve Maliye Bakanlığınca birlikte belirlenir; güncel tutar Kanun'da yazmaz ve teyit edilmelidir. Aynı maddenin ikinci fıkrasına göre Gelir Vergisi Kanunu'na göre geliri olmayanlardan ve birlikte işlem gören ergin olmayan çocuklarından hizmet bedeli alınmaz.

Karar ne zaman hüküm doğurur, eşi ve çocukları etkiler mi?

20. maddeye göre vatandaşlığın kazanılmasına ilişkin kararlar karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder.

Aynı madde aile üyeleri bakımından şu kuralları koyar:

• Yetkili makam kararıyla vatandaşlık kazanılması eşin vatandaşlığına tesir etmez.
• Ana veya babanın velayeti kendisinde bulunan çocukları, diğer eşin muvafakat etmesi hâlinde Türk vatandaşlığını kazanır. Muvafakat verilmezse ana veya babanın mutad meskeninin bulunduğu ülkedeki hâkim kararına göre işlem yapılır.
• Ana veya babanın vatandaşlığı kazandığı tarihte kendileriyle birlikte işlem görmeyen çocuklar, ergin olduktan sonra başvururlarsa haklarında genel yolu düzenleyen 11. madde uygulanır.

Önceki evlilikten olan ergin olmayan bir çocuğu bulunan kişi için bu kural pratikte önemlidir: çocuğun başvuruya dahil edilip edilmeyeceği ve diğer ebeveynin muvafakatinin alınıp alınamayacağı başvurudan önce düşünülmelidir. Maddenin dipnotu, 7039 sayılı Kanun'la ikinci fıkradan “Türk vatandaşlığını kazandığı tarihte” ibaresinin çıkarıldığını gösterir.

Vatandaşlığın iptali ve kararın geri alınması

Evlilik yoluyla vatandaşlıkta en ciddi risk, sonradan ortaya çıkan gerçeğe aykırılıktır. 31. maddeye göre vatandaşlığı kazanma kararı, ilgilinin yalan beyanı veya vatandaşlığı kazanmaya esas teşkil eden önemli hususları gizlemesi sonucunda verilmişse, kararı veren makam tarafından iptal edilir.

32. maddeye göre iptal kararı karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder ve ilgili kişiye bağlı olarak vatandaşlık kazanan eş ve çocuklar hakkında da uygulanır. 33. maddeye göre iptal kararında gerekli görülen hâllerde mal tasfiyesi de öngörülebilir; kişi iptal kararına karşı yargı yoluna başvurursa malların tasfiyesi dava sonuna bırakılır.

40. madde ayrı bir durumu düzenler: vatandaşlığın kazanılmasına ilişkin kararlar, hukuki şartlar oluşmadan veya mükerrer olarak verildiği sonradan anlaşılırsa geri alınır.

Bu hükümlerin pratik anlamı şudur: başvuru dosyasındaki bilgilerin, özellikle aile birliği içinde yaşama ve evliliğin devamına ilişkin beyanların gerçeği yansıtması gerekir. Anlaşmalı olduğu sonradan ortaya çıkan bir evlilik, yıllar sonra bile yalnızca başvuranı değil, ona bağlı olarak vatandaşlık kazanan çocukları da etkileyebilir.

Kuralları iki örnek üzerinde okumak

Aşağıdaki örnekler yalnızca maddelerin birlikte nasıl işlediğini göstermek içindir; her dosyada yetkili makamın incelemesi belirleyicidir.

Birinci örnek: Yabancı bir kişi Türk vatandaşı eşiyle dört yıl önce evlenmiş, bu sürenin önemli bir kısmını eşiyle birlikte yurt dışında geçirmiştir. 16. madde Türkiye'de ikamet süresi aramadığı için, evliliğin üç yılı aşması ve devam etmesi başvuru hakkının kapısını açar. Buna karşılık aile birliği içinde yaşama ve güvenlik şartları yine incelenir; genel yoldaki beş yıllık ikamet hesabı bu kişi için belirleyici değildir.

İkinci örnek: Başvuru yapıldıktan kısa süre sonra Türk vatandaşı eş vefat etmiştir. 16. maddenin ikinci fıkrası gereği bu durumda aile birliği içinde yaşama şartı aranmaz; diğer şartlar bakımından inceleme sürer. Aynı kişi ölüm yerine boşanmış olsaydı, Kanun'da bu yönde bir istisna bulunmadığından durumun ayrıca değerlendirilmesi gerekirdi.

Başvuru reddedilirse

Bakanlığın ret kararı bir idari işlemdir. 5901 sayılı Kanun bu karara karşı dava için ayrı bir süre öngörmez. Bu durumda 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. maddesi uyarınca idare mahkemesinde dava açma süresi, kararın yazılı bildirimini izleyen günden başlayarak altmış gündür. Kanun'un 10. maddesi şartları taşımanın mutlak hak sağlamadığını belirttiğinden, davada ret gerekçesinin somut ve denetlenebilir olup olmadığı önem kazanır. Tebliğ tarihi not edilmeli ve süre geçirilmeden değerlendirme yapılmalıdır.

Vatandaşlık başvurusu süresince yabancının Türkiye'de yasal olarak bulunmaya devam etmesi de gerekir. Vatandaşlık başvurusu yapmış olmak, Kanun'da ikamet izni yerine geçen bir statü olarak düzenlenmemiştir. Bu nedenle aile ikamet izninin süresi ve uzatma tarihleri (6458 sayılı Kanun m.24) ayrıca takip edilmelidir; Türk vatandaşıyla evli yabancının aile ikamet izninde destekleyicide bir yıllık ikamet şartı aranmaz (6458 sayılı Kanun m.35/2).

Pratik kontrol listesi

• Evlilik tarihini ve üç yılın dolduğu günü hesaplayın; evliliğin başvuru anında devam ediyor olması gerekir (m.16/1).
• Yurt dışında yapılan evliliğin Türk nüfus kayıtlarına tescil edildiğini kontrol edin.
• Aile birliği içinde yaşadığınızı gösteren kayıtları düzenli tutun (m.16/1-a).
• Beyanlarınızın eksiksiz ve doğru olduğundan emin olun; yalan beyan veya önemli hususu gizleme iptal sebebidir ve eş ile çocukları da etkiler (m.31, m.32).
• Çocuklarınızın durumunu önceden planlayın: velayet ve diğer ebeveynin muvafakati gerekir (m.20/2).
• Başvuru süresince ikamet izninizin geçerliliğini ve uzatma tarihlerini takip edin (6458 s.K. m.24).
• Başvurudan sonra eşin ölümü hâlinde aile birliği şartı aranmaz; boşanma hâlini ayrıca değerlendirin (m.16/2).
• Ret kararı tebliğ edilirse tarihi not edin ve altmış günlük dava süresini hesaplayın (İYUK m.7).
• Belge listesi, hizmet bedeli ve görüşme uygulamasını güncel resmî duyurulardan teyit edin.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Başvuru belgeleri, hizmet bedeli ve inceleme komisyonunun çalışma usulü yönetmelik ve idari uygulamaya bağlıdır; güncel resmî duyurulardan teyit edilmelidir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız gerekir.