Yatırım Yoluyla Türk Vatandaşlığı: Kanuni Dayanak ve Dikkat Edilecek Noktalar

Türkiye'de taşınmaz alan ya da yatırım yapan bir yabancı için şu soru önemlidir: “Bu yatırım bana Türk vatandaşlığı kazandırır mı?” Kanun'un cevabı, yatırımın vatandaşlığı kendiliğinden kazandırmadığıdır; belirli şartlarla bir başvuru yolu açar ve kararı Cumhurbaşkanı verir. Önemli not: Yatırım türleri ve asgari tutarlar Kanun'da değil, Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik'te yer alır ve bu hüküm 2016'dan bu yana birçok kez değiştirilmiştir. Bu yazıda bilerek hiçbir tutar yazılmamıştır; güncel tutar ve şartlar, işlemden önce yönetmeliğin yürürlükteki metninden ve tespiti yapacak kurumdan teyit edilmelidir.

Kanuni dayanak: 5901 sayılı Kanun'un 12. maddesi

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 12. maddesi “istisnai hâller” başlığını taşır. Birinci fıkraya göre millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hâli bulunmamak şartıyla, maddede sayılan yabancılar Cumhurbaşkanı kararı ile Türk vatandaşlığını kazanabilir. Yatırım yolunun dayanağı, 2016'da 6735 sayılı Kanun'la eklenen (b) bendidir. Bu bent şu kişileri sayar:

• 6458 sayılı Kanun'un 31. maddesinin birinci fıkrasının (j) bendi uyarınca ikamet izni alanlar,
• Turkuaz Kart sahibi yabancılar,
• Bunların yabancı eşi, kendisinin ve eşinin ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocuğu.

Atıf yapılan 6458 sayılı Kanun'un 31/1-j bendi, Türkiye'de çalışmayan ancak Cumhurbaşkanınca belirlenecek kapsam ve tutarda yatırım yapacakları ve bunların eş ve çocuklarını kısa dönem ikamet izni verilebilecekler arasında sayar; aynı maddenin beşinci fıkrasına göre bu izinler en fazla beşer yıllık sürelerle verilebilir. 12. maddede bunun dışında, sanayi tesisi getiren veya belirli alanlarda olağanüstü hizmeti geçen ya da geçeceği düşünülen ve ilgili bakanlıklarca haklarında gerekçeli teklifte bulunulan kişiler gibi başka istisnai yollar da vardır.

İki ilke bütün süreç boyunca geçerlidir. Birincisi, Kanun'un 10. maddesine göre aranan şartları taşımak vatandaşlığın kazanılmasında mutlak bir hak sağlamaz. İkincisi, 12. maddenin 2017'de 7039 sayılı Kanun'la eklenen ikinci fıkrasına göre millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek hâli bulunanların talepleri Bakanlıkça reddedilir.

Genel yoldan farkı

Genel yolu düzenleyen 11. madde; başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye'de kesintisiz beş yıl ikamet, yeteri kadar Türkçe konuşabilme, geçimini sağlayacak gelir, iyi ahlak ve yerleşme niyetini davranışlarla teyit gibi şartlar arar. 12. madde bu şartları saymaz; metinde açıkça aranan şart millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunmamasıdır. 18. maddedeki il vatandaşlık başvuru inceleme komisyonu incelemesi de yalnızca 11. ve 16. maddeler için öngörülmüştür; 19. maddenin ikinci fıkrasına göre 12. madde uyarınca vatandaşlık kazanma işlemleri Bakanlıkça yürütülür.

Bununla birlikte (b) bendi, metni gereği 31/1-j kapsamında bir ikamet izni veya Turkuaz Kart sahibi olmayı öngörür. Yatırımı yapmak tek başına yetmez; bu belge aşamasının da tamamlanması gerekir.

Turkuaz Kart yolunu seçen kişi için 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu'nun 11. maddesindeki bir süre ayrıca önemlidir: kart ilk üç yılı geçiş süresi olmak kaydıyla verilir ve geçiş süresi kaydının kaldırılması için başvuru, bu sürenin dolmasına yüz seksen gün kalmasından itibaren ve her durumda süre dolmadan yapılır. Süre dolduktan sonra yapılan başvuru reddedilir ve kart geçersiz hâle gelir. Vatandaşlık başvurusunun dayanağı olan belgenin bu şekilde geçersizleşmemesi için tarih ayrıca takip edilmelidir.

Yatırım türleri yönetmelikte düzenlenir

Kanun'un 46. maddesi uygulama usul ve esaslarını Cumhurbaşkanınca çıkarılacak yönetmeliğe bırakır. Yönetmelik'in 20. maddesinin ikinci fıkrası, 12/1-b kapsamında vatandaşlık kazanılabilecek yatırım türlerini ve şartların sağlandığını tespit edecek kurumları sayar. Bu yazının hazırlandığı tarihte mevzuat.gov.tr'de yayımlanan metne göre türler şunlardır:

• Sabit sermaye yatırımı — Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı,
• Taşınmaz edinimi — Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı,
• İstihdam oluşturma — Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı,
• Bankalarda mevduat — Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu,
• Devlet borçlanma araçları — Hazine ve Maliye Bakanlığı,
• Gayrimenkul yatırım fonu veya girişim sermayesi yatırım fonu katılma payı — Sermaye Piyasası Kurulu,
• Bireysel emeklilik sistemine katkı payı — Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumu.

Yönetmelik metninden ayrıca okunması gereken başlıca şartlar şunlardır:

• Elde tutma süresi: Taşınmaz, mevduat, borçlanma araçları, fon payları ve bireysel emeklilikte yatırımın belirli bir süre elden çıkarılmaması şartı vardır; yönetmeliğin bugünkü metninde bu süre üç yıldır. Satın almada bu şart tapu kaydına satılmama şerhi konulmasıyla sağlanır. Noterde düzenlenen satış vaadi sözleşmesi yolunda ise taşınmazın kat mülkiyeti veya kat irtifakı kurulmuş olması, yönetmelikte belirtilen asgari tutarın peşin yatırılması ve devir ile terkin yapılmayacağı taahhüdünün tapu siciline şerh edilmesi birlikte aranır; bu yolda üzerinde yapı bulunan arsa sayılmaz.
• Taşınmazın niteliği: 2023'teki değişiklikten sonra metin, satın almada taşınmazın kat mülkiyeti veya kat irtifakı kurulmuş ya da üzerinde yapı bulunan arsa vasıflı olmasını, satış vaadi yolunda ise yalnızca kat mülkiyeti veya kat irtifakı kurulmuş olmasını arar. Bu nitelikte olmayan bir taşınmaz alınmadan önce durum mutlaka teyit edilmelidir.
• Dövizin bankaya satılması: Taşınmaz, mevduat, borçlanma araçları, fon payları ve bireysel emeklilik türlerinde döviz tutarlarının işlem öncesinde Türkiye'de faaliyet gösteren bir bankaya, bu bankaca da Merkez Bankasına satılması öngörülür; uygulama esaslarını Merkez Bankası belirler.
• Kur ve tespit usulü: Parasal değerlerde tespit tarihindeki Merkez Bankası kuru esas alınır; şartların sağlanıp sağlanmadığının tespit usulünü tespiti yapan kurum belirler.
• Türler arası geçiş: Belirtilen süreyi tamamlamak amacıyla yatırım türleri arasında geçişkenlik mümkündür.

Yönetmeliğin dipnotları, 20. maddenin 2016, 2017, 2018, 2022 ve 2023 yıllarında değiştirildiğini gösterir; tutarlar ve taşınmaz şartları bu değişikliklerle farklılaşmıştır. İnternetteki eski rakamlara dayanmak yerine yürürlükteki metin esas alınmalı; süreç devam ederken bir değişiklik yürürlüğe girerse başvuruya hangi metnin uygulanacağı ayrıca teyit edilmelidir.

Süreç: Kanun ve yönetmelik metnine göre adımlar

• Yatırım ve uygunluk tespiti: Yatırım yapılır ve ilgili kurum şartların sağlandığını tespit eder (Yönetmelik m.20/2).
• İkamet izni veya Turkuaz Kart: 6458 sayılı Kanun'un 31/1-j bendine göre ikamet izni alınır ya da Turkuaz Kart sahibi olunur (5901 s.K. m.12/1-b).
• Başvuru: 37. maddeye göre vatandaşlık başvuruları yurt içinde ikamet edilen yer valiliğine, yurt dışında dış temsilciliklere, bizzat veya bu hakkın kullanılmasına ilişkin vekâletname ile yapılır. Yönetmeliğe göre 12/1-b başvuruları gerekli görülen hâllerde Bakanlıkça alınır; dosyada form dilekçe, pasaport, medeni hâl ve aile bağını gösteren belgeler ile hizmet bedeli makbuzu yer alır. Güncel belge listesi teyit edilmelidir.
• İnceleme ve karar: Millî güvenlik ve kamu düzeni incelemesinden sonra karar Cumhurbaşkanınca verilir; engel görülen talepler Bakanlıkça reddedilir (m.12).
• Kararın hükmü ve tebliği: 20. maddeye göre vatandaşlık kararı karar tarihinden itibaren hüküm ifade eder; 41. maddeye göre karar ilgiliye ve başvuru makamına tebliğ edilir.

45. maddeye göre hizmet bedeli Bakanlık ve Maliye Bakanlığınca birlikte belirlenir; güncel tutar teyit edilmelidir. Kanun bu süreç için bir karar süresi yazmaz ve vatandaşlık başvurusunun ikamet izni yerine geçtiğine dair bir hüküm içermez. Bu yüzden karar çıkana kadar mevcut iznin süresi ve 6458 sayılı Kanun'un 24. maddesindeki uzatma penceresi (bitişe altmış gün kala açılan ve süre dolmadan kapanan dönem) takip edilmelidir.

Eş ve çocuklar

12/1-b bendi yatırımcının yabancı eşini ve kendisinin ve eşinin ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocuğunu da kapsar. 20. maddeye göre yetkili makam kararıyla vatandaşlık kazanılması eşin vatandaşlığına tesir etmez; eşin başvuruya dahil edilmesi bu yüzden ayrıca planlanmalıdır. Aynı maddeye göre ana veya babanın velayeti kendisinde bulunan çocukları diğer eşin muvafakat etmesi hâlinde vatandaşlığı kazanır; muvafakat verilmezse ana veya babanın mutad meskeninin bulunduğu ülkedeki hâkim kararına göre işlem yapılır. Birlikte işlem görmeyen çocuklar ergin olduktan sonra başvurursa genel yolu düzenleyen 11. madde uygulanır. Önceki evlilikten çocuğu olan yatırımcı, diğer ebeveynin muvafakatini başvurudan önce düşünmelidir.

Dikkat edilecek riskler: iptal ve geri alma

• Yalan beyan ve gizleme (m.31-33): Vatandaşlık kararı ilgilinin yalan beyanı veya kazanmaya esas önemli hususları gizlemesi sonucunda verilmişse kararı veren makamca iptal edilir. İptal kararı, ilgiliye bağlı olarak vatandaşlık kazanan eş ve çocuklar hakkında da uygulanır. Gerekli görülen hâllerde iptal kararında malların tasfiyesi öngörülür; kişi iptal kararına karşı yargı yoluna başvurursa tasfiye dava sonuna bırakılır. Satış bedelinin tapuda, sözleşmede ve banka kayıtlarında gerçeğe uygun ve birbiriyle tutarlı olması bu yüzden önemlidir.
• Şartların oluşmaması (m.40): Vatandaşlık kararı hukuki şartlar oluşmadan verildiği sonradan anlaşılırsa geri alınır. Yatırım şartının gerçekte sağlanmadığının ortaya çıkması bu hüküm bakımından risk doğurur.
• Elde tutma şartına uyum: Yönetmelikteki süre dolmadan yatırımın elden çıkarılması, şerhe veya taahhüde aykırılık oluşturabilir. Süre içinde yatırım türü değiştirilecekse geçişkenlik kuralı ve tespit kurumunun usulü önceden kontrol edilmelidir.
• Önceki vatandaşlık: 12. madde önceki vatandaşlıktan çıkmayı şart olarak saymaz; ancak kişinin kendi ülkesinin hukuku başka bir vatandaşlığın kazanılmasına farklı sonuçlar bağlayabilir. Bu konu o ülkenin hukukuna göre ayrıca incelenmelidir.

Kuralları üç örnek üzerinde okumak

Aşağıdaki örnekler yalnızca hükümlerin birlikte nasıl işlediğini göstermek içindir; her dosyada yürürlükteki yönetmelik metni ve yetkili makamın değerlendirmesi belirleyicidir.

Birinci örnek: Yatırımcı, vatandaşlık amacıyla aldığı daireyi iki yıl sonra satmak istemektedir. Tapuda satılmama şerhi bulunduğu ve yönetmelik bir elde tutma süresi öngördüğü için, satışın mümkün olup olmadığı ve süreç ya da kazanılan vatandaşlık bakımından doğurabileceği sonuçlar önceden değerlendirilmelidir. Yönetmelik süreyi tamamlamak amacıyla türler arası geçişkenliğe izin verdiğinden, satıştan önce başka bir yatırım türüne geçişin şartları tespit kurumuna sorulmalıdır.

İkinci örnek: Yatırımcının yirmi iki yaşındaki çocuğu kendi geliriyle ayrı yaşamaktadır. 12/1-b bendi yalnızca ergin olmayan veya bağımlı çocukları saydığından, bu çocuğun bent kapsamında değerlendirilip değerlendirilmeyeceği ayrıca incelenmelidir; kapsam dışında kalırsa kendi durumuna uygun başka bir yol düşünülmelidir.

Üçüncü örnek: Yatırımcının önceki evliliğinden olan ergin olmayan çocuğunun diğer ebeveyni yurt dışındadır ve muvafakat vermemektedir. 20. maddeye göre bu durumda ana veya babanın mutad meskeninin bulunduğu ülkedeki hâkim kararına göre işlem yapılır. Bu nedenle çocuğun durumu, yatırım yapılmadan ve başvuru dosyası hazırlanmadan önce ele alınmalıdır.

Başvuru reddedilirse

5901 sayılı Kanun, 12. madde kapsamındaki başvurunun reddine karşı ayrı bir dava süresi öngörmez. Bu durumda 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 7. maddesi uyarınca dava açma süresi, işlemin yazılı bildirimini izleyen günden başlayarak altmış gündür; 8. maddeye göre tatil günleri süreye dahildir ve son gün tatile rastlarsa süre izleyen çalışma gününün bitimine kadar uzar. Ret işlemini hangi makamın tesis ettiği görevli ve yetkili yargı yerini etkileyebileceğinden tebligattaki bilgi dikkatle okunmalı ve dava yeri teyit edilmelidir. Yatırım aşamasında ilgili kurumun şartların sağlanmadığına ilişkin bir tespiti tebliğ edilmişse, bu işlem de tebliğ tarihinden itibaren ayrıca değerlendirilmelidir. Kanun'un 10. maddesi şartları taşımanın mutlak hak sağlamadığını belirttiğinden, davada ret gerekçesinin somut ve denetlenebilir olup olmadığı önem kazanır.

Pratik kontrol listesi

• Yönetmeliğin yürürlükteki metnini okuyun; tutar, yatırım türü ve süre şartlarını işlemden önce teyit edin (Yönetmelik m.20).
• Taşınmazın niteliğini kontrol edin: kat mülkiyeti, kat irtifakı veya üzerinde yapı bulunan arsa şartı (satış vaadi yolunda arsa sayılmaz).
• Dövizin bankaya satılması şartını ve ödeme kayıtlarının usulüne uygunluğunu kontrol edin.
• Satış bedelinin tüm belgelerde gerçeğe uygun ve tutarlı olduğundan emin olun; yalan beyan iptal sebebidir (m.31).
• Satılmama şerhini veya elde tutma süresini takvime yazın; süre dolmadan elden çıkarmayın.
• İkamet izni (31/1-j) veya Turkuaz Kart aşamasını tamamlayın (m.12/1-b); Turkuaz Kartta geçiş süresi kaydının kaldırılması başvurusunu bitişe yüz seksen gün kala planlayın (6735 s.K. m.11/2).
• Eş ve çocukları başvuruya dahil etmeyi ve diğer ebeveynin muvafakatini planlayın (m.12/1-b, m.20).
• Karar çıkana kadar ikamet izninizin süresini takip edin (6458 s.K. m.24).
• Ret tebliğ edilirse tarihi not edin ve altmış günlük dava süresini hesaplayın (İYUK m.7).
• Kendi ülkenizin hukukunda başka bir vatandaşlık kazanmanın sonuçlarını ayrıca inceleyin.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Yatırım türleri, asgari tutarlar, elde tutma süreleri ve belge listeleri yönetmeliğe ve ilgili kurumların uygulamasına bağlıdır ve değişebilir; güncel tutar ve şartlar yönetmeliğin yürürlükteki metninden teyit edilmelidir. Somut durumunuz için bir avukata danışmanız gerekir.