Zeytinburnu ve Esenyurt'ta İzinsiz Yabancı İşçi Çalıştırma: Cezalar, Ücret ve İş Kazası Hakları, Sınır Dışı

Zeytinburnu'nun tekstil atölyelerinde ve Esenyurt'un inşaat ve üretim işyerlerinde yabancı uyruklu işçi çalıştırmak yaygındır. Bu işçilerin bir kısmının çalışma izni yoktur. Sorun ortaya çıktığında iki taraf da yanlış bir varsayımla hareket edebilir: İşveren "izni yok, hakkı da yok" diye düşünür; işçi ise sınır dışı edilme korkusuyla ücretini istemekten vazgeçer. Bu yazı 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu'na göre işverenin ve yabancının sorumluluğunu, izinsiz çalışan yabancının ücret ve iş kazası haklarını ve sınır dışı riskini anlatır.

Çalışma izni zorunluluğu

Kanun kapsamındaki yabancıların çalışma izni olmaksızın Türkiye'de çalışmaları veya çalıştırılmaları yasaktır (6735 m.6/2). Diğer kanunlarda veya uluslararası anlaşmalarda izinsiz çalışabileceği belirtilen yabancılar ile Türk Vatandaşlığı Kanunu m.28 kapsamındakilerin durumu ayrıdır (m.6/3-4). Çalışma izni başvurusu yurt içinde Bakanlığa yapılır; uzatma başvurusu iznin bitmesine altmış gün kala başlayıp her durumda süre dolmadan yapılmalıdır, süre geçtikten sonra yapılan uzatma başvurusu reddedilir (m.7/3).

Uluslararası koruma başvurusu yapmış kişiler ile geçici koruma sağlanan yabancılar, başvuru veya kimlik belgesi tarihinden altı ay sonra çalışma izni ya da muafiyeti için başvurabilir; bunlarda İçişleri Bakanlığının olumlu görüşü aranır (m.17). İzin türleri ve başvuru süreci için yabancıların çalışma izni yazımıza bakabilirsiniz.

İşverene ve yabancıya idari para cezası

Denetimi Bakanlık iş müfettişleri ile SGK müfettişleri ve sosyal güvenlik denetmenleri yapar; kolluk ve diğer kamu denetim elemanları da tespit ettikleri durumu Bakanlığa bildirir. İdari yaptırımları Çalışma ve İş Kurumu il müdürü uygular (6735 m.23/1-3). Kanun ayrı ayrı idari para cezası öngörür (m.23/5):

• Çalışma izni olmaksızın yabancı çalıştıran işverene veya işveren vekiline, her bir yabancı için ayrı ceza,
• Çalışma izni olmaksızın bir işverene bağlı olarak çalışan yabancıya ceza,
• Bildirim yükümlülüğünü yerine getirmeyen işverene, her bir yabancı için ceza.

Fiillerin tekrarı hâlinde cezalar bir kat artırılır (m.23/6) ve cezalar tebliğden itibaren bir ay içinde ödenir (m.23/4). Tutarlar her yıl yeniden değerleme oranıyla değiştiği için burada rakam verilmemiştir. Ayrıca işveren, izinsiz çalıştırdığı yabancının ve varsa eş ve çocuklarının konaklama giderlerini, ülkelerine dönüş masraflarını ve gerektiğinde sağlık harcamalarını karşılamak zorundadır; bu giderler devletçe karşılanırsa işverenden tahsil edilir (m.23/9).

Yabancı çalıştıran işveren, çalışmanın başlamasını ve sona ermesini on beş gün içinde Bakanlığa bildirmek ve sosyal güvenlik yükümlülüklerini 5510 sayılı Kanun'a göre yerine getirmekle yükümlüdür (m.22). Bakanlığın 6735 kapsamındaki kararlarına karşı tebliğden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edilebilir; itiraz reddedilirse idari yargı yoluna gidilebilir (m.21/2). İdari para cezasına karşı başvuru yolu ve süresi ceza kararında gösterilir; m.21/2'deki otuz günlük itirazın para cezalarına uygulanıp uygulanmadığı tartışmalı olduğundan tebliğden sonra en kısa süre gözetilmelidir.

İzinsiz çalışan yabancının ücret hakkı

İzinsiz çalışma işverene ve işçiye idari yaptırım doğurur; ama yapılmış çalışmanın ücretini ortadan kaldırmaz. Türk Borçlar Kanunu m.394/3'e göre geçersizliği sonradan anlaşılan hizmet sözleşmesi, hizmet ilişkisi ortadan kaldırılıncaya kadar geçerli bir hizmet sözleşmesinin bütün hüküm ve sonuçlarını doğurur. Yani işveren, çalışma izni olmadığı gerekçesiyle geçmiş ücreti ödemekten kurtulamaz.

• Ücret alacağında zamanaşımı beş yıldır (TBK m.147/1).
• İşçi alacakları için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (7036 m.3/1).
• Dava iş mahkemesinde açılır (7036 m.5/1-a); yetkili mahkeme davalı işverenin yerleşim yeri ile işin yapıldığı yer mahkemesidir (m.6/1). Zeytinburnu'ndaki bir işyeri için bu Bakırköy Adliyesi'ndeki iş mahkemeleridir. Esenyurt Büyükçekmece Adliyesi'nin çevresindedir; iş davalarının o adliyede mi yoksa başka bir merkezde mi görüleceği dava açılmadan önce UYAP'tan kontrol edilmelidir.

Ücret ödemesinin banka kanalıyla yapılmamış olması sık görülür. Bu durumda çalışma, tanık beyanı, mesajlaşma kayıtları ve işyerine giriş kayıtları gibi delillerle ispatlanır.

İş kazasında SGK ve işverenin sorumluluğu

Mütekabiliyete dayalı sosyal güvenlik sözleşmesi bulunan ülke vatandaşları dışında, hizmet akdiyle çalışan yabancılara 5510 sayılı Kanun'un işçi sigortalılığına (4/a) ilişkin hükümleri uygulanır (5510 m.4/2-c). Sigortalı işe giriş bildirgesi verilmemişse, bildirgenin verildiği veya çalıştırmanın Kurumca tespit edildiği tarihten önce meydana gelen iş kazası ve meslek hastalığı nedeniyle gelir ve ödenekler yine Kurumca ödenir; ancak bildirim yapılmamışsa Kurum, yaptığı bütün masrafları ve bağlanan gelirin peşin sermaye değerini, kusur aranmaksızın işverenden m.23'e göre ister. İşçi bildirilmiş olsaydı, kaza işverenin kastı veya iş güvenliği mevzuatına aykırılığı sonucu olmuşsa rücu m.21'e göre olurdu.

Kazaya uğrayan işçi veya ölümünde yakınları, işverene karşı maddi ve manevi tazminat davası da açabilir. İş kazasından doğan tazminat davalarında arabuluculuk dava şartı değildir (7036 m.3/3); kazanın veya zararın meydana geldiği yer ile işçinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir (m.6/3).

Sınır dışı riski ve dava süresi

Çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilen yabancılar sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığına bildirilir (6735 m.23/8) ve Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m.54/1-ğ'ye göre bunlar hakkında sınır dışı etme kararı alınır. Bununla birlikte:

• Sınır dışı edileceği ülkede ölüm cezası, işkence ya da insanlık dışı muamele riski bulunanlar, ciddi sağlık sorunları, yaş ve hamilelik durumu nedeniyle seyahati riskli görülenler ve bazı mağdurlar hakkında karar alınmaz (6458 m.55).
• Uluslararası koruma başvurusu süren kişiler için kanun, işlemlerin her aşamasında sınır dışı kararını yalnız m.54/1'in (b), (d) ve (k) bentleri bakımından açıkça öngörür (m.54/2); bu kişilerin durumu ayrıca değerlendirilir.
• Sınır dışı kararına karşı yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir. Yabancının rızası saklı kalmak üzere, dava süresi içinde ve yargılama sonuçlanıncaya kadar sınır dışı edilmez (m.53/3).

Sınır dışı etme sürecinin ayrıntıları için sınır dışı etme kararı ve idari gözetim yazımıza bakabilirsiniz. Yabancıların ücret davası, sınır dışı edilmiş olsalar bile vekil aracılığıyla yürütülebilir.

Sık sorulan sorular

1. Çalışma iznim yoktu. Ödenmeyen maaşımı isteyebilir miyim?
Evet. İzinsiz çalışma idari yaptırım doğurur ama yapılmış çalışmanın ücretini ortadan kaldırmaz (TBK m.394/3). Önce arabulucuya başvurulur (7036 m.3/1).

2. Ücretimi istersem sınır dışı edilir miyim?
İzinsiz çalışmanın tespiti sınır dışı sürecini başlatabilir (6735 m.23/8, 6458 m.54/1-ğ). Karara karşı yedi gün içinde idare mahkemesine başvurulabilir ve yargılama sürerken sınır dışı edilmezsiniz (6458 m.53/3). Kişisel durumunuz (koruma statüsü, sağlık, aile) ayrıca değerlendirilmelidir.

3. İşveren olarak izinsiz çalıştırdığım işçi kaza geçirdi. SGK ne yapar?
Kurum işçiye gelir ve ödenekleri öder; yaptığı masrafları ve bağlanan gelirin peşin sermaye değerini, kusur aranmaksızın işverenden ister (5510 m.23). Ayrıca 6735'e göre idari para cezası ve dönüş masrafları gündeme gelir.

4. Geçici koruma altındayım. Çalışma izni alabilir miyim?
Geçici koruma kimlik belgesinin düzenlendiği tarihten altı ay sonra çalışma izni veya muafiyeti için başvurulabilir; İçişleri Bakanlığının olumlu görüşü aranır (6735 m.17).

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır ve hukuki tavsiye yerine geçmez. Yabancının statüsü (ikamet izni, uluslararası koruma, geçici koruma) sonuçları değiştirir. İdari para cezası tutarları her yıl değiştiği için yazılmamıştır. Yabancılar hukukuna ilişkin genel bilgi için yabancılar hukuku sayfamıza bakabilirsiniz. Kanun maddeleri mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel metinden, dipnotlarıyla birlikte okunmuştur; mevzuat değiştikçe yazıdaki bilgiler eskiyebilir.