Adli Yardım: Ücretsiz Avukat Nasıl Alınır, Kimler Yararlanabilir?

Avukat ücretini ve dava masraflarını karşılayacak durumda olmayan herkesin aklına gelen soru şudur: ücretsiz avukat nasıl alınır? Türk hukukunda bunun için tek bir yol değil, birbirinden bağımsız üç ayrı düzen vardır: baronun adli yardım bürosu, mahkemenin verdiği adli yardım kararı ve ceza davalarında görevlendirilen avukat. Bu yazı üçünü sırasıyla anlatır.

1. Baronun adli yardım bürosu (Avukatlık Kanunu)

Adli yardım, avukatlık ücretlerini ve diğer yargılama giderlerini karşılama olanağı bulunmayanlara avukatlık hizmeti sağlanmasıdır (Avukatlık K. m.176). Bu hizmeti her baronun bünyesindeki adli yardım bürosu yürütür; baro merkezi dışındaki yargı çevrelerinde büro temsilcileri görevlendirilebilir (m.177).

• Başvuru: Bürosuna ya da temsilcisine yapılır. Başvuran kişi, isteminde haklı olduğunu delilleriyle göstermek zorundadır (m.178). Uygulamada gelir durumunu gösteren belgeler (ör. maaş bordrosu, SGK kaydı, tapu ve araç kaydı sorgusu, varsa yardım aldığını gösteren belge) ve uyuşmazlığa ilişkin belgeler istenir; istenen belge listesi barodan baroya değişebilir.
• Ret hâlinde: Kişi yazılı ya da sözlü olarak baro başkanına başvurabilir; baro başkanının kararı kesindir (m.178).
• Kabul hâlinde: Büro bir veya birkaç avukatı görevlendirir; görevlendirilen avukat, gerekli belge ve bilgiler verilmez ya da vekâletname verilmezse görevinden kurtulur (m.179). Avukatın işe başlayabilmesi için noterden vekâletname verilmesi gerekir; vekâletname masrafının nasıl karşılanacağı başvurulan barodan öğrenilmelidir.

İstanbul'da birden fazla baro bulunduğundan her baronun kendi adli yardım bürosu vardır (m.177/2); başvuru yeri ve randevu düzeni ilgili barodan öğrenilmelidir.

2. Mahkemeden adli yardım kararı (HMK)

Hukuk davalarında ve icra takiplerinde, kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zorlaştırmadan yargılama giderlerini ödeyemeyen kişi, talebi açıkça dayanaktan yoksun olmamak kaydıyla mahkemeden adli yardım isteyebilir (HMK m.334). Adli yardım kararı şunları sağlar (m.335):

• Yargılama ve takip giderlerinden geçici muafiyet,
• Teminat göstermekten muafiyet,
• Giderlerin Devlet tarafından avans olarak ödenmesi,
• Gerekiyorsa, ücreti sonradan ödenmek üzere bir avukat temini.

Talep, davanın görüleceği mahkemeye; icra takiplerinde takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesine yapılır. Dilekçeye iddianın özeti, deliller ve mali durumu gösteren belgeler eklenir; bu evrak her türlü harçtan muaftır (m.336). Ret kararına karşı, tebliğinden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir (m.337/2). Muafiyetin geçici olduğunu unutmayın: davayı kaybeden taraf, yargılama giderlerinden sonradan sorumlu tutulabilir. Dava giderleri için dava açmanın maliyeti yazımıza bakabilirsiniz.

3. Ceza davalarında görevlendirilen avukat (CMK)

Şüpheli veya sanık için: Avukat seçebilecek durumda olmadığını söyleyen şüpheli veya sanığa istemi hâlinde bir müdafi görevlendirilir. Şüpheli veya sanık çocuksa, kendini savunamayacak derecede malulse ya da sağır ve dilsizse ve müdafii yoksa istemi aranmaksızın görevlendirilir; alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlarda da aynı kural uygulanır (CMK m.150).

Mağdur için: Vekili bulunmayan mağdur; cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı veya ısrarlı takip suçları, kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezası gerektiren suçlarda baro tarafından avukat görevlendirilmesini isteyebilir. Mağdur on sekiz yaşından küçükse, sağır veya dilsizse ya da meramını ifade edemeyecek derecede malulse istemi aranmaksızın vekil görevlendirilir (CMK m.234).

Hangi yola başvurmalıyım?

• Boşanma, nafaka, alacak, kira gibi bir hukuk davası açacak ya da savunacaksanız: baronun adli yardım bürosu (avukat için) ve mahkemeden adli yardım kararı (masraflar için) birlikte düşünülebilir.
• Ceza soruşturmasında şüpheli ya da mağdursanız: ifadenizde veya duruşmada avukat istediğinizi söyleyin; CMK'daki şartlar varsa baro avukat görevlendirir.
• Şiddet gördüyseniz: 6284 sayılı Kanun kapsamındaki koruma tedbirleri için avukat zorunlu değildir; başvuru doğrudan yapılabilir.

Sık sorulan sorular

1. Adli yardımla atanan avukata ücret öder miyim?
Görevlendirilen avukata doğrudan ücret ödemezsiniz. Ancak davadan haklı çıkan ve maddi bir kazanç elde eden kişinin, avukat ücreti dışında, yararlandığı kısmın yüzde beşi adli yardım bürosunun gelirleri arasında sayılır (Av.K. m.180/1-e); başvuruda bu yönde bir taahhütname imzalatılması olağandır. İstemin haksız olduğu ya da verilen bilgilerin yanlış olduğu anlaşılırsa yapılan ödemeler geri istenebilir. Koşulları başvurduğunuz barodan öğrenin. Mahkemenin HMK m.335 ile temin ettiği avukatın ücreti ise sonradan ödenmek üzere sağlanır.

2. Başvurum reddedildi. Ne yapabilirim?
Baro bürosunun reddine karşı baro başkanına (m.178), mahkemenin reddine karşı iki hafta içinde itiraz yoluna (HMK m.337/2) başvurulabilir. Mali durumunuz sonradan ciddi biçimde kötüleşirse mahkemeye yeniden talepte bulunulabilir.

3. Adli yardım alırsam davayı kaybedince masraf öder miyim?
HMK'daki muafiyet geçicidir; kaybeden taraf yargılama giderlerinden sorumlu tutulabilir.

4. Yabancılar adli yardımdan yararlanabilir mi?
HMK'ya göre yabancılar için karşılıklılık şartı aranır (m.334/3).

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır ve hukuki tavsiye yerine geçmez. Kanun maddeleri mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel metinden okunmuştur. Her dosya kendi belgeleri ve süreleriyle ayrıca değerlendirilir; sonuç vaat edilmez.