Dava Açmanın Maliyeti: Harç, Gider Avansı ve Adli Yardım

Dava açmanın maliyeti tek bir kalem değildir. Mahkeme veznesine yatırılan para en az iki şeyden oluşur: harç ve gider avansı. Niteliği, ödeme zamanı ve ödenmemesinin sonucu farklıdır. Üstüne kendi avukatınızın ücreti, bilirkişi ve keşif giderleri, kaybedilirse karşı tarafın vekâlet ücreti eklenir. Ödeme gücü yetmiyorsa kanun iki yol tanır; ikisi sık karıştırılır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza ilişkin hukuki görüş veya tavsiye niteliği taşımaz.

Harç ile gider avansı aynı şey değildir

Harç, devletin yargı hizmetinden aldığı kamu geliridir; 492 sayılı Harçlar Kanunu ve tarifesine göre alınır ve Hazineye gider.

Gider avansı ise devletin geliri değildir; dosyanın masrafları için yatırılan ve size ait kalan bir paradır. Tebligat, bilirkişi ve posta giderleri buradan ödenir. HMK m.333, hüküm kesinleştikten sonra mahkemenin kendiliğinden, “yatırılan avansın kullanılmayan kısmının iadesine” karar vereceğini söyler. Harçta böyle bir iade yoktur; 492 m.31 yalnız fazla alınan peşin harcın geri verilmesini düzenler.

Güncel tutarları bu yazıdan değil, dosyanızın açıldığı yılın tarifelerinden teyit edin. Kaba bir tahmin için dava harcı ve mahkeme gideri hesaplama sayfasını kullanabilirsiniz — kesin tutarı mahkeme veznesi belirler.

Harç türleri ve nispi – maktu ayrımı

Harçlar Kanunu'na bağlı (1) sayılı tarifenin mahkeme harçları bölümü beş kalem sayar. Başvurma harcı, tarifeye göre “dilekçe veya tutanakla dava açma veya davaya müdahale” hâlinde, ayrıca ihtiyati tedbir, ihtiyati haciz ve delil tespiti taleplerinde alınan maktu bir harçtır; mahkemenin derecesine göre değişir. Mahkeme yetkisizlik veya görevsizlik kararı verdiği için yetkili ya da görevli mahkemeye yeniden başvurulursa bu harç yeniden alınmaz. Celse harcı, tarifedeki parantez hükmüyle yalnız “taraflar veya vekilleri tarafından ertelenmelerine sebebiyet verilen celselerden” alınır; duruşmanın ertelenmesine siz veya vekiliniz sebep olmadıkça doğmaz. Karar ve ilam harcı ise yargılamanın sonunda, verilen hükme göre hesaplanan asıl harçtır. “Peşin harç” davalarda ayrı bir tür değildir; karar ve ilam harcının dava açılırken alınan parçasıdır (icra takibindeki peşin harç ayrı bir harçtır — aşağıya bakınız). Dördüncü kalem temyiz, istinaf ve itiraz harçlarıdır; bölge adliye mahkemesine yapılan istinaf başvurusunun harcı buradadır. Beşincisi keşif harcıdır: tarifeye göre “mahkemelerce re'sen veya istem üzerine verilen keşif ya da tespit kararlarını yerine getirmek için” alınır ve aşağıdaki m.323 listesindeki keşif giderinden ayrı bir kalemdir.

Ayrımı 15. madde kurar: yargı harçları tarifede “değer ölçüsüne göre nispi esas üzerinden, işlemin nev'i ve mahiyetine göre maktü esas üzerinden” alınır. Kısaca: konusu para ile ölçülebilen dava nispi, ölçülemeyen maktu harca tabidir.

16. maddeye göre değer tayini mümkün olan hâllerde dilekçede değer gösterilmesi mecburidir; gösterilmezse davacıya tespit ettirilir, “tesbitten kaçınma halinde, dava dilekçesi muameleye konmaz”. Değerin yazılandan yüksek olduğu sonradan anlaşılırsa 30. madde uyarınca eksik harç tamamlanmadıkça bir sonraki celseye geçilmez. Talebi artırırken ödenen harç ayrı bir konudur; kaba hesap için ıslah harcı hesaplama.

Karar ve ilam harcının dörtte biri peşin ödenir

492 m.28/a şöyle der: “Karar ve ilam harçlarının dörtte biri peşin, geri kalanı kararın tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir.”

Devamı: “ölüm ve cismani zarar sebebiyle açılan maddi ve manevi tazminat davalarında peşin alınan harcın oranı yirmide bir olarak uygulanır”. Bendin son cümlesi: “Bakiye karar ve ilam harcının ödenmemiş olması, hükmün tebliğe çıkarılmasına, takibe konulmasına ve kanun yollarına başvurulmasına engel teşkil etmez.” Kalan harcı ödemediniz diye istinaf yolunuz kapanmaz.

Ama istinafın kendi harçları ayrıdır. HMK m.344/1: “İstinaf dilekçesi verilirken, istinaf kanun yoluna başvuru için gerekli harçlar ve tebliğ giderleri de dâhil olmak üzere tüm giderler ödenir.” Hiç ödenmediği veya eksik ödendiği sonradan anlaşılırsa kararı veren mahkeme bir haftalık kesin süre verir ve başvurudan vazgeçmiş sayılacağını yazılı olarak bildirir; süre içinde tamamlanmazsa “mahkeme başvurunun yapılmamış sayılmasına karar verir”. Başvuru süresi de ayrıdır: m.345'e göre iki hafta, ilamın tebliğiyle işlemeye başlar. Bkz. istinaf başvuru dilekçesi.

Peşin harcın fazlası 31. madde uyarınca istek üzerine geri verilir — kendiliğinden değil. Dava feragat, kabul veya sulh ile biterse 22. madde harcı indirir. Genel kural 32. maddededir: “Yargı işlemlerinden alınacak harclar ödenmedikçe mütaakıp işlemler yapılmaz.” Madde şunu da ekler: harcı diğer taraf öderse işleme devam olunur ve bu para “muhakeme neticesinde ayrıca bir isteğe hacet kalmaksızın hükümde nazara alınır”.

Gider avansı bir dava şartıdır — “sonra öderim” diye bir şey yok

HMK'nın 120. maddesi der ki: davacı, yargılama harçları ile “her yıl Adalet Bakanlığınca çıkarılacak gider avansı tarifesinde belirlenecek olan tutarı, dava açarken mahkeme veznesine yatırmak zorundadır.” Bunun ödenmemesi bir usul ayrıntısı değil, dava şartı eksikliğidir. HMK m.114/1-(g) dava şartlarını sayarken açıkça şunu yazar: “Davacının yatırması gereken gider avansının yatırılmış olması.” 115. madde ise mahkemenin dava şartlarını davanın her aşamasında kendiliğinden araştıracağını, eksiklik giderilebilir nitelikteyse kesin süre vereceğini, bu süre içinde giderilmezse davayı usulden reddedeceğini söyler. Üçüncü fıkraya göre eksiklik esasa girilmeden fark edilmemiş, taraflarca da ileri sürülmemiş ve hüküm anında giderilmişse dava bu sebeple usulden reddedilemez.

Avans yetersiz kalmışsa 120. maddenin ikinci fıkrası, “Avansın yeterli olmadığının dava sırasında anlaşılması hâlinde, mahkemece, bu eksikliğin tamamlanması için davacıya iki haftalık kesin süre verilir” der. Kesin süre, kaçırıldığında telafisi olmayan süredir.

Delil avansı ayrı bir kalemdir

Gider avansı dosyanın genel masrafıdır; talep ettiğiniz bir delil için ayrıca belirlenen paraya delil avansı denir. HMK m.324/1: “Taraflardan her biri ikamesini talep ettiği delil için mahkemece belirlenen avansı, verilen kesin süre içinde yatırmak zorundadır.”

Yatırılmamasının sonucu davanın reddi değildir. İkinci fıkraya göre taraflardan biri avans yükümlülüğünü yerine getirmezse diğer taraf bu avansı yatırabilir; “Aksi hâlde talep olunan delilin ikamesinden vazgeçilmiş sayılır.” Üçüncü fıkra, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği dava ve işler hakkındaki hükümleri saklı tutar; bu, avans yatırmak gerekmediği anlamına gelmez. Hâkimin resen başvurduğu deliller için 325. madde ayrı bir düzen kurar: gider bir haftalık süre içinde yatırılmazsa “ileride bu gideri ödemesi gereken taraftan alınmak üzere Hazineden ödenmesine” hükmedilir.

Yargılama giderleri nelerden oluşur

HMK m.323 bu kalemleri tek tek sayar:

• Başvurma, karar ve ilam harçları
• Dava nedeniyle yapılan tebliğ ve posta giderleri
• Dosya ve sair evrak giderleri
• Geçici hukuki koruma tedbirleri ile protesto, ihbar, ihtarname ve vekâletname giderleri
• Keşif giderleri; tanık ve bilirkişiye ödenen ücret ve giderler
• Resmî dairelerden alınan belgeler için ödenen harç, vergi ve ücretler
• Vekil ile takip edilmeyen davalarda tarafların hazır bulundukları günlere ait gündelik, seyahat ve konaklama giderlerine karşılık hâkimin takdir edeceği miktar; vekili bulunduğu hâlde bizzat dinlenmek, isticvap olunmak veya yemin etmek üzere çağrılan taraf için takdir edilecek gündelik, yol ve konaklama giderleri
• Vekille takip edilen davalarda kanun gereğince takdir olunacak vekâlet ücreti
• Yargılama sırasında yapılan diğer giderler

Zorunlu arabuluculuk kapsamındaki işlerde dava öncesi ayrı bir süreç işler; kapsam zorunlu arabuluculuk yazısında.

Yargılama giderlerini kim öder

Kural HMK m.326/1'dedir: kanunda yazılı hâller dışında yargılama giderlerinin “aleyhine hüküm verilen taraftan alınmasına” karar verilir. İkinci fıkra kısmi haklılığı düzenler: “Davada iki taraftan her biri kısmen haklı çıkarsa, mahkeme, yargılama giderlerini tarafların haklılık oranına göre paylaştırır.” Ancak bu fıkra Anayasa Mahkemesi kararlarıyla iki dava türü yönünden iptal edilmiştir: kamulaştırmasız el atma sebebine dayalı tazminat davaları (30/11/2023, E:2023/101, K:2023/207) ve manevi tazminat davaları (25/12/2024, E:2024/29, K:2024/226). Bu davalarda kısmen haklı çıkmanız, giderlerin oranlanması sonucunu doğurmaz.

327. madde ise kazanan tarafa bile fatura çıkarabilir: “Gereksiz yere davanın uzamasına veya gider yapılmasına sebebiyet vermiş olan taraf, davada lehine karar verilmiş olsa bile, karar ve ilam harcı dışında kalan yargılama giderlerinin tamamını veya bir kısmını ödemeye mahkûm edilebilir.”

Vekâlet ücretinde iki ayrı kalem vardır. Birincisi kendi avukatınıza sözleşmeyle ödediğiniz ücrettir. İkincisi, mahkemenin hükümde takdir ettiği ve 323. maddenin (ğ) bendi gereği yargılama gideri sayılan karşı vekâlet ücretidir; kaybeden taraftan alınıp kazanan tarafa verilir. Ayrıntısı karşı vekâlet ücreti kime aittir yazısında; kaba hesap için vekâlet ücreti hesaplama. Davayı kaybederseniz kendi avukatınızın ücretine ek olarak karşı tarafın vekâlet ücretini de ödersiniz.

Adli yardım: mahkemeden istenen muafiyet

Ödeme gücü yetmiyorsa HMK m.334 bir yol açar: “Kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin, gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen veya tamamen ödeme gücünden yoksun olan kimseler”. Talep iddia ve savunmada, geçici hukuki korunmada veya icra takibinde ileri sürülmüş olmalı ve “açıkça dayanaktan yoksun olmaması” gerekir. Yabancılar için ayrıca karşılıklılık şartı aranır.

Kapsamı 335. madde sayar: tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici muafiyet, teminat göstermekten muafiyet, gereken giderlerin Devlet tarafından avans olarak ödenmesi ve dava avukatla takip edilmesi gerekiyorsa “ücreti sonradan ödenmek üzere bir avukat temini”. Mahkeme bir kısmına da karar verebilir (m.335/2) ve adli yardım hükmün kesinleşmesine kadar devam eder (m.335/3). 337. maddenin üçüncü fıkrasına göre: “Adli yardım, daha önce yapılan yargılama giderlerini kapsamaz.”

Talep 336. maddeye göre asıl talep veya işin karara bağlanacağı mahkemeden, icra ve iflas takiplerinde takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesinden istenir; kanun yollarında bölge adliye mahkemesine veya Yargıtaya yapılır. Talep sahibi iddiasının özetini, delillerini ve mali durumunu gösteren belgeleri sunmalıdır. “Adli yardım talebine ilişkin evrak, her türlü harç ve vergiden muaftır.” Dilekçenin genel yapısı için dilekçe örnekleri sayfasına bakabilirsiniz.

337. maddeye göre mahkeme duruşma yapmaksızın karar verebilir; talep hâlinde inceleme duruşmalı yapılır. Ret kararına karşı tebliğinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçe vererek itiraz edilebilir; itirazı başka bir daire inceler ve verilen karar kesindir. Bu süre 2024'te iki haftaya çıkarılmıştır; eski kaynaklarda bir hafta olarak geçtiği için dikkat edin.

Adli yardım borcu silmez, erteler. 339. madde şöyledir: “Adli yardım kararından dolayı ertelenen tüm yargılama giderleri ile Devletçe ödenen avanslar dava veya takip sonunda haksız çıkan kişiden tahsil olunur.” Uygun görülürse bu giderlerin en çok bir yıl içinde aylık eşit taksitler hâlinde ödenmesine karar verilebilir. İkinci fıkraya göre tahsilin mağduriyete neden olacağı açıkça anlaşılırsa hükümde tamamen veya kısmen muafiyete karar verilebilir. 338. maddeye göre mali durum hakkında kasten veya ağır kusurla yanlış bilgi verilmişse ya da durum sonradan yeterince iyileşmişse karar kaldırılır; 340. maddeye göre baro tarafından görevlendirilen avukatın ücreti yargılama gideri olarak Hazineden ödenir.

Baronun adli yardımı ile mahkemenin adli yardımı farklıdır

İkisi ayrı kanunlarda, ayrı mercilerdedir. Mahkemenin adli yardımı (HMK m.334-340) harç ve giderlerden geçici muafiyet sağlar. Baronun adli yardımı ise Avukatlık Kanunu m.176'daki tanımıyla “avukatlık ücretlerini ve diğer yargılama giderlerini karşılama olanağı bulunmayanlara bu Kanunda yazılı avukatlık hizmetlerinin sağlanmasıdır”; asıl konusu avukat görevlendirilmesidir. 177. maddeye göre hizmet, baro yönetim kurullarınca avukatlar arasından oluşturulan adlî yardım bürosu tarafından yürütülür.

178. maddeye göre istem adlî yardım bürosuna veya temsilcilerine yapılır ve “İstek sahibi, isteminde haklı olduğunu gösterdiği delillerle kanıtlamak zorundadır.” Reddedilirse ilgili yazı veya sözle baro başkanına başvurabilir; baro başkanının vereceği karar kesindir. Kabul hâlinde büro avukat görevlendirir ve 179. maddeye göre avukat, görev yazısı kendisine ulaştığı anda hizmeti yerine getirme yükümlülüğü altına girer.

İcra takibinde durum

İcra ve İflas Kanunu m.59 kuralı ve sonucunu birlikte söyler: “Takip masrafları borçluya aittir. Alacaklı, yapılmasını talep ettiği muamelenin masrafını ve ayrıca takip talebinde bulunurken borçlunun 62 nci maddeye göre yapabileceği itirazın kendisine tebliğ masrafını da avans olarak peşinen öder.” Yani masraf sonunda borçluya yüklenir ama başlangıçta alacaklı cebinden koyar.

Takibe başlarken tarifedeki maktu icraya başvurma harcı ((1) s. tarife B/I) ödenir; ilama dayanmayan takiplerde ayrıca alacak miktarı üzerinden kanunda belirlenen oranda peşin harç alınır ve Harçlar Kanunu m.29 uyarınca “Peşin harclar takip sonunda alınacak asıl harca mahsup olunur.” Tahsil harcı ise 28. maddenin (b) bendine göre alacağın ödenmesi sırasında ödenir. Ayrıntı: icra ve iflas hukuku.

Harçlar Kanunu m.33'te işçiler için özel bir hüküm var: iş mahkemelerince işçiler lehine hükme bağlanan alacakların takibinde işçiden hiçbir harç alınmaz; bu harçlar işçi haklı çıkarsa borçludan tahsil edilir.

Özet tablo

Sıkça Sorulan Sorular

1. Davayı kazanırsam yatırdığım harcı geri alır mıyım?
Yargılama giderleri kural olarak aleyhine hüküm verilen taraftan alınır (HMK m.326/1) ve harçlar bu giderlere dahildir (m.323/a). Ancak bu, paranın fiilen tahsil edileceği anlamına gelmez; gerekirse ayrıca takip yapılır.

2. Gider avansını yatırmazsam davam ne olur?
Gider avansının yatırılmış olması bir dava şartıdır (HMK m.114/1-g). Mahkeme eksikliği kendiliğinden araştırır ve kesin süre verir; süre içinde giderilmezse dava usulden reddedilir (m.115/2). Avans yetersizse tamamlama için iki haftalık kesin süre verilir (m.120/2).

3. Adli yardım alırsam hiç para ödemez miyim?
Hayır. HMK m.335 muafiyeti açıkça geçici olarak tanımlar. Haksız çıkarsanız ertelenen giderler ve Devletçe ödenen avanslar sizden tahsil olunur; uygun görülürse en çok bir yıl içinde aylık eşit taksitlerle ödenmesine karar verilebilir (m.339/1). Tahsilin mağduriyete yol açacağı açıkça anlaşılırsa mahkeme muafiyete karar verebilir (m.339/2).

4. Adli yardım talebim reddedilirse ne yapabilirim?
Ret kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde, kararı veren mahkemeye dilekçe vererek itiraz edebilirsiniz. İtirazı başka bir daire inceler ve verilen karar kesindir. Ödeme gücünüzde sonradan ciddi bir azalma olursa yeniden talepte bulunabilirsiniz (HMK m.337/2).

5. Bilirkişi ücretini yatırmazsam dava reddedilir mi?
Hayır; sonucu farklıdır. Talep ettiğiniz delil için belirlenen avansı kesin süre içinde yatırmazsanız ve karşı taraf da yatırmazsa o delilin ikamesinden vazgeçilmiş sayılırsınız (HMK m.324/2). Dava düşmez — ama iddianızı kanıtlayacak delilden yoksun kalırsınız.