İstanbul'da Dul ve Yetim Aylığı: Başvuru Yeri ve Ret Hâlinde Hangi İş Mahkemesi

İstanbul'da yaşayan bir aile için dul ve yetim aylığı süreci, kanun bakımından Türkiye'nin başka bir yerindekiyle aynıdır; değişen, başvurunun ve uyuşmazlık çıkarsa davanın nerede yürüyeceğidir. Bu yazı İstanbul'daki pratik yolu özetler. Aylığın şartları için ölüm aylığı şartları, payların hesabı için dul aylığı ve yetim aylığı rehberlerimize bakabilirsiniz.

Başvuru İstanbul'da nereye yapılır?

İstanbul'da SGK hizmetleri il müdürlükleri ve bunlara bağlı çok sayıda sosyal güvenlik merkezi üzerinden yürür. Ölüm aylığı başvurusunun hangi birime yapılacağı ölen kişinin dosyasına (son çalıştığı iş yeri, esnaf kaydı, emekli aylığının ödendiği birim) göre değişir. Başvuru yazılı olmalıdır (5510 m.32/2). Doğru birim ALO 170 hattından ya da yakınınızdaki SGK merkezinden öğrenilebilir; yanlış birime yapılan başvuru genellikle ilgili birime aktarılır ama süre kaybettirebilir.

İstanbul'da en sık karşılaşılan sorunlar

• Kayıt dışı çalışma: Büyük şehirde ölen kişinin bir kısım çalışmasının sigortasız geçmiş olması sık görülür. Prim günü yetmiyorsa ailenin eski iş yerlerini ve iş arkadaşlarını araştırması, hizmet tespiti davasıyla günün tamamlanmasını sağlayabilir (5510 m.36/4).
• Esnaf prim borcu: Kendi adına çalışan (Bağ-Kur'lu) esnafın borcu ödenmeden hak sahiplerine aylık bağlanmaz (m.32/2).
• Fiilen birlikte yaşama denetimi: Boşandığı hâlde eski eşiyle aynı adreste yaşadığı belirlenen eş ve çocukların aylığı kesilir, ödenenler geri istenir (m.56/2). Kesme ve borç işlemine karşı itiraz ve dava yolu açıktır; kişinin kendi kusurundan doğan yersiz ödemeler on yıla kadar geriye doğru faiziyle istenebilir (m.96/1-a).
• Okul belgesi: 18 yaşını geçen çocuğun öğrenim durumu bildirilmezse aylık kesilebilir; belgenin zamanında verilmesi gerekir.

Ret hâlinde: önce SGK'ya başvuru

SGK aylığı bağlamaz ya da eksik bağlarsa dava açmadan önce Kuruma yazılı başvuru zorunludur; altmış gün içinde cevap gelmezse talep reddedilmiş sayılır (7036 m.4/1). Bu adım atlanırsa dava dava şartı yokluğundan reddedilebilir.

İstanbul'da hangi iş mahkemesi?

Sosyal güvenlik davalarına iş mahkemesi bakar (7036 m.5/1-b). Kanuna göre yetkili mahkeme, davalının yerleşim yeri ile işin veya işlemin yapıldığı yer mahkemesidir (7036 m.6/1); uygulamada bu, işlemi yapan SGK biriminin bulunduğu yer olarak anlaşılır. İstanbul'da iş mahkemeleri başta Çağlayan'daki İstanbul Adliyesi, Bakırköy Adliyesi, Kartal'daki İstanbul Anadolu Adliyesi ve Küçükçekmece Adliyesi'nde bulunur. Hangisinin yetkili olduğu, işlemi yapan SGK biriminin hangi adliyenin yargı çevresinde kaldığına göre belirlenir; dava açılmadan önce bu nokta UYAP üzerinden kontrol edilmelidir.

İstisna: Ölen kişi 1 Ekim 2008'den önce memuriyete başlamış bir memursa dul ve yetim aylığına 5434 sayılı Kanun uygulanır (5510 geçici m.4) ve uyuşmazlık iş mahkemesinde değil idari yargıda (idare mahkemesinde), yazılı bildirimden itibaren altmış gün içinde görülür (7036 m.5/1-b, 2577 m.7). İdari yargıda, idareye yapılan başvuruya otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve altmış günlük dava açma süresi bu otuz günün bittiği tarihten itibaren işler (2577 m.10/2); 7036 m.4'teki altmış günlük bekleme bu dosyalarda esas alınmamalıdır. Dosyanın hangi kanuna tabi olduğu başvurudan önce SGK'dan teyit edilmelidir.

Sık sorulan sorular

1. Babam İstanbul'da öldü ama Ankara'daki bir iş yerinden emekli olmuştu. Başvuru nereye?
Başvuru, ölen kişinin dosyasının bulunduğu birime yapılır; uygulamada SGK merkezleri başvuruyu genellikle alıp ilgili birime iletir. Dava açılacaksa yetki, işlemi yapan birimin yerine göre belirlenir.

2. İstanbul'da yaşıyorum; davayı oturduğum ilçenin adliyesinde açabilir miyim?
7036 m.6/1 davacının yerleşim yerini saymaz; SGK'nın yerleşim yeri ya da işlemin yapıldığı yer esas alınır. İşlemi yapan birim sizin ilçenizdeki adliyenin çevresindeyse orada açılır.

3. Dava ne kadar sürer?
Süre dosyaya, bilirkişi ve tanık ihtiyacına göre değişir; iş mahkemelerinde basit yargılama usulü uygulanır (7036 m.7/1). Kesin bir süre söylenemez.

4. Avukatsız başvuru yapabilir miyim?
SGK'ya başvuru ve itiraz avukatsız yapılabilir. Hizmet tespiti, fiilen birlikte yaşama iddiası veya geri ödeme borcu gibi uyuşmazlıklarda hukuki destek almak, delillerin doğru toplanması bakımından faydalı olabilir.

Bu yazı genel bilgi amaçlıdır ve hukuki tavsiye yerine geçmez. Aylık hakkı; ölüm tarihine, ölen kişinin sigortalılık türüne ve hak sahibinin kendi durumuna göre değişir. Kanun maddeleri mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel metinden okunmuştur; aylık tutarları her yıl Ocak ve Temmuz'da değiştiği için bu yazıda rakam verilmemiştir.