Mirasçılık Belgesi: Noterin Sınırı, Yetkili Yer ve Paylar

Mirasçılık belgesi — halk arasındaki adıyla veraset ilamı — hakkında en sık karşılaşılan üç yanlış şudur: “noter her hâlde verir”, “ölenin memleketine gitmek gerekir” ve “belge alındıysa iş bitmiştir”. Üçü de kanun metniyle örtüşmüyor: noterin yetkisi sayılı hâllerde kanunen kapanır, belge için yetkili mahkeme kural olarak ölenin değil başvuranın oturduğu yerdedir, belge de kesin hüküm değildir. Yazı bu üç noktayı, pay kesirlerinin nereden geldiğini, yabancılık unsurunun ayrı düzenini ve belgeden sonra gelen veraset ve intikal beyanını kanun metinlerinden anlatıyor. Dilekçenin içeriği ve örneği ise mirasçılık belgesi dilekçesi sayfamızdadır. Genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza ilişkin hukuki görüş veya tavsiye niteliği taşımaz.

Mirasçılık belgesi nedir, ne işe yarar

Türk Medenî Kanunu'nun 598. maddesinin birinci fıkrası belgenin tanımını ve kaynağını tek cümlede verir: “Başvurusu üzerine yasal mirasçı oldukları belirlenenlere, sulh mahkemesince veya noterlikçe mirasçılık sıfatlarını gösteren bir belge verilir.” Maddeye “veya noterlikçe” ibaresi 31/3/2011 tarihli 6217 sayılı Kanun'la eklenmiştir; öncesinde tek yol mahkemeydi.

Belge bir hak kurmaz. Mirasçılar mirası, 599. maddeye göre zaten mirasbırakanın ölümü ile bir bütün olarak, kanun gereğince kazanırlar; belge yalnızca kimin mirasçı olduğunu ve payını gösterir. Yine de uygulamada belgesiz iş yürümez: tapu müdürlüğü intikal için, banka hesabın paylaştırılması için, mahkeme ve icra dosyaları tarafın mirasçılarla değiştirilmesi için bu belgeyi arar. Genel çerçeve için miras hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.

Bir noktanın altı ayrıca çizilmelidir: mirasın reddi için 606. maddede öngörülen üç aylık süre, belge beklenirken de işlemeye devam eder. Sürenin başlangıcı da belge değildir: yasal mirasçılar için süre, mirasçı olduklarını daha sonra öğrendikleri ispat edilmedikçe mirasbırakanın ölümünü öğrendikleri tarihten işler. Reddi düşünen kişi belgeyi beklememelidir; konu mirasın reddi yazımızda ve reddi miras dilekçesi sayfamızda ayrıca anlatılmıştır.

İki kapı: noterlik ve sulh hukuk mahkemesi

Noterlik Kanunu'nun 71/A maddesi, “Aşağıda belirtilen işlemler noterler tarafından da yapılabilir” diyerek iki iş sayar: terk eden eşin ortak konuta davet edilmesi ve mirasçılık belgesi verilmesi. Cümledeki “da” kritiktir: noter yolu mahkeme yolunu kapatmaz, ona eklenir; koşulları taşıyan kişi dilerse yine mahkemeye başvurabilir.

Noterde usul, 71/B maddesi ve 2011 tarihli Mirasçılık Belgesi Verilmesi ve Terk Eden Eşin Ortak Konuta Davet Edilmesi İşlemlerinin Noterler Tarafından Yapılmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik ile düzenlenir. Yönetmelik m.4'e göre “Noter, başvuru üzerine nüfus kayıtlarını inceleyerek öncelikle ilgilinin yasal mirasçı olup olmadığını tespit eder.” Tespitte ilgilinin sunduğu güncel nüfus kayıt örnekleri ya da noterin elektronik ortamda temin ettiği kayıtlar esas alınır. Kayıtlar yeterliyse ilgiliye “miras paylarını gösterir mirasçılık belgesi ve suretleri” verilir; yani noter belgesinde de paylar yer alır.

Başvurunun biçimi serbesttir: Yönetmeliğin 10. maddesine göre talep sözlü veya yazılı yapılabilir ve tutanağa geçirilir.

Noterin belge veremeyeceği hâller

Bu yazının can alıcı noktası burasıdır. Noterlik Kanunu 71/B maddesinin üçüncü fıkrası üç hâl sayar: “Mirasçılık belgesi verilmesinin yargılamayı gerektirmesi, nüfus kayıtlarının mirasçılık belgesi verilmesi konusunda yeterli olmaması veya mirasçılık belgesinin yabancılar tarafından talep edilmesi durumunda, mirasçılık belgesi noterler tarafından verilemez.”

Yönetmeliğin 5. maddesi aynı sınırı örnekleyerek açar: “Nüfus kayıtlarının mirasçılık belgesi verilmesi konusunda yeterli olmaması, yabancılar tarafından talep edilmesi veya mirasçılık belgesi verilmesinin bilirkişi incelemesi yapılmasını, tanık dinlenmesini gerektirmesi ya da talebin yabancılık unsuru taşıması gibi yargılamayı gerektiren durumlarda, noterlerce mirasçılık belgesi verilemez.” Metinden çıkan liste:

• Nüfus kayıtları yeterli değilse. Kayıtta eksiklik, çelişki ya da mirasçılığın kayıttan okunamaması. Noterin tek dayanağı nüfus kaydıdır.
• Bilirkişi incelemesi gerekiyorsa.
• Tanık dinlenmesi gerekiyorsa.
• Talep yabancılık unsuru taşıyorsa. Ölenin veya mirasçılardan birinin yabancı olması, terekenin bir bölümünün yurt dışında bulunması gibi hâller.
• Belgeyi yabancılar talep ediyorsa. Kanun bu hâli ayrıca ve açıkça saymıştır.
• Başka bir sebeple yargılama gerekiyorsa. Yönetmelikteki “gibi” sözcüğü listenin kapalı olmadığını gösterir; ölçüt, işin yargılamayı gerektirip gerektirmemesidir.

Buna bir sınır daha eklenir: Yönetmelik m.4 noteri “ilgilinin yasal mirasçı olup olmadığını” tespitle görevlendirir; TMK m.598/1 de noterliği yasal mirasçılar bakımından yetkilendirir. Başka bir sıfata dayanan talepler bu kapının dışındadır.

Vasiyetnameyle atanmış mirasçı: bu belge yalnızca mahkemeden alınır

598. maddenin ikinci fıkrası ayrı bir belgeyi düzenler: “Mirasçı atamaya veya vasiyete ilişkin ölüme bağlı tasarrufa mirasçılar veya başka vasiyet alacaklıları tarafından kendilerine bildirilmesinden başlayarak bir ay içinde itiraz edilmedikçe, lehine tasarrufta bulunulan kimseye, sulh mahkemesince atanmış mirasçı veya vasiyet alacaklısı olduğunu gösteren bir belge verilir.”

Belgeyi yalnızca sulh mahkemesi verir ve verilebilmesi için bir aylık itiraz süresinin itirazsız geçmesi gerekir; süre bildirimden başlar. Ve dördüncü fıkrayla birlikte okunur: “Ölüme bağlı tasarrufun iptaline ilişkin dava hakkı saklıdır.” Vasiyetnameyi geçersiz sayan iddia, belgeye itirazla aynı şey değildir; kendi koşulları ve süreleri olan ayrı bir davadır. Ölüme bağlı düzenlemelerin bir başka türü için ölünceye kadar bakma sözleşmesi yazımıza bakılabilir.

Mahkeme yolu: görevli mahkeme ve yargılama usulü

Mirasçılık belgesi verilmesi bir dava değil, çekişmesiz yargı işidir. HMK m.382/2-(c) miras hukukundaki çekişmesiz yargı işlerini sayarken 6. sırada “Mirasçılık belgesi verilmesi” der.

Görev 383. maddededir: “Çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece sulh hukuk mahkemesidir.” Medenî Kanun m.598/1'in “sulh mahkemesi” dediği budur.

Usul 385. maddededir: niteliğine uygun düştüğü ölçüde basit yargılama usulü uygulanır ve aksine hüküm yoksa resen araştırma ilkesi geçerlidir. Hâkim kendiliğinden nüfus kaydı getirtebilir, kayıtları karşılaştırabilir; noter kapısından dönen bir talebin mahkemede sonuçlanabilmesinin sebebi budur.

Hangi yerin mahkemesi: en sık karıştırılan nokta

Yetki kuralı 384. maddededir: “Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça, çekişmesiz yargı işleri için talepte bulunan kişinin veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir.” Ölenin son yerleşim yerine gitmek gerekmez. İstanbul'da oturan mirasçı, babası Sivas'ta ölmüş olsa da belgeyi kendi oturduğu yerin sulh hukuk mahkemesinden isteyebilir.

Karışıklık, miras hukukundaki öteki işlerin yetki kuralının farklı olmasından doğar. Medenî Kanun m.576'ya göre “Miras, malvarlığının tamamı için mirasbırakanın yerleşim yerinde açılır.” Buna bağlı olarak:

• Mirasın reddi beyanı 609. maddeye göre sulh mahkemesine yapılır ve süresinde yapılmış ret beyanı “mirasın açıldığı yerin sulh mahkemesince” özel kütüğüne yazılır — yani ölenin yerleşim yeri belirleyicidir.
• Terekenin paylaşılması, paylaşma sözleşmesinin geçersizliği, ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisi, miras sebebiyle istihkak davaları ile mirasçılar arasında terekenin yönetiminden kaynaklanan davalarda HMK m.11/1-(a) uyarınca ölen kimsenin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir. Aynı fıkranın (b) bendine göre terekenin kesin paylaşımına kadar mirasçılara karşı açılacak tüm davalar da oradadır.

Kısacası: belgeyi almak için kendi oturduğunuz yer yeterlidir; mirası paylaşmak, reddetmek veya tenkis istemek için ölenin yerleşim yerine gidilir. Tenkis ve denkleştirme için denkleştirme ve tenkis yazımıza bakabilirsiniz.

Belgedeki pay oranları nereden geliyor

Belgedeki kesirler bir takdir değil, kanunun zümre sistemidir. 495. maddeye göre birinci derece mirasçılar altsoydur ve “Çocuklar eşit olarak mirasçıdırlar”; önce ölmüş çocuğun yerini her derecede halefiyet yoluyla kendi altsoyu alır. Altsoy yoksa 496. madde ile ana ve baba, onlar da yoksa 497. madde ile büyük ana ve büyük babalar devreye girer.

Sağ kalan eşin payı 499. maddede zümreye göre değişir: altsoyla birlikte dörtte bir, ana-baba zümresiyle birlikte yarısı, büyük ana ve büyük babalar ile onların çocuklarıyla birlikte dörtte üçü, bunlar da yoksa mirasın tamamı eşe kalır. 500. maddeye göre evlâtlık ve altsoyu evlât edinene kan hısımı gibi mirasçı olur; evlâtlığın kendi ailesindeki mirasçılığı da devam eder, ama evlât edinen ve hısımları evlâtlığa mirasçı olmaz. 501. maddeye göre mirasçı bırakmaksızın ölenin mirası Devlete geçer. Kesir yanlışsa bu bir yazım hatası değil, hukuki sonuç değişikliğidir: tapu ve banka o kesire göre işlem yapar.

Belge kesin hüküm değildir: itiraz, istinaf, iptal

Mirasçılık belgesi güçlü bir belgedir ama tartışmayı sonsuza kadar kapatmaz. İki hüküm bunu birlikte söyler. 598. maddenin üçüncü fıkrası: “Mirasçılık belgesinin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir.” HMK m.388: “Kanunda aksine hüküm bulunmayan hâllerde, çekişmesiz yargı kararları maddi anlamda kesin hüküm teşkil etmez.”

Belge nereden alınmışsa ona göre üç yol vardır:

• Noter belgesine itiraz. Noterlik Kanunu m.71/C: “Noterlerin verdikleri mirasçılık belgesi hakkında, menfaati ihlal edilenler tarafından sulh hukuk mahkemesine itirazda bulunulabilir.” Yönetmeliğin 6. maddesi itiraz edebilecekleri “başvuruyu yapan ya da bu belge sebebiyle menfaatinin ihlâl edildiğini iddia edenler” olarak yazar ve itirazın HMK'ya göre yetkili sulh hukuk mahkemesine yapılacağını belirtir. Karar noterliğe ve Türkiye Noterler Birliği'ne bildirilir.
• Mahkeme kararına karşı istinaf. HMK m.387'ye göre çekişmesiz yargı kararlarına karşı hukuki yararı bulunan ilgililer, özel kanuni düzenlemeler saklı kalmak kaydıyla kararın öğrenilmesinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurabilir. Sürenin başlangıcı tebliğ değil, öğrenme tarihidir.
• İptal ve yeni belge verilmesi davası. İki haftalık süre geçmişse yol kapanmaz; geçersizlik her zaman ileri sürülebilir. Bu davalarda HMK m.11/3 ek bir yetki tanır: “Mirasçılık belgesinin iptali ve yeni mirasçılık belgesi verilmesine ilişkin davalarda, mirasçıların her birinin oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir.” Fıkradaki “de” sözcüğü bunun bir sınırlama değil, ekleme olduğunu gösterir. Eklendiği taban da genel kural değildir: belgenin iptali davası, terekenin kesin paylaşımına kadar mirasçılara karşı açılan bir davadır ve HMK m.11/1-(b) bu davalarda ölenin son yerleşim yeri mahkemesini kesin yetkili sayar. Seçenek iki tanedir — ölenin son yerleşim yeri ya da mirasçılardan birinin oturduğu yer; davalının yerleşim yerine ilişkin genel kural işlemez.

Belgenin alınması ile iptali arasındaki fark, HMK m.382/1-(a)'nın çekişmesiz yargı ölçütünden çıkar: belge verilmesi ilgililer arasında uyuşmazlık olmayan bir iştir, karşı taraf gösterilmez. İptal ve yeni belge verilmesi ise bir davadır ve belgeden yararlanan mirasçılara yöneltilir. Mal kaçırma iddiasının neden ayrı bir dava olduğu konusunda mal kaçırma yazımız.

Yabancılık unsuru taşıyan miraslar

Yabancılık unsuru hem nereye başvurulacağını hem hangi hukukun uygulanacağını değiştirir. Başvuru yönünden kural yukarıda görüldü: noter bu talepleri karşılayamaz. Uygulanacak hukuk bakımından 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun'un 20. maddesi ikili bir düzen kurar: “Miras ölenin millî hukukuna tâbidir. Türkiye'de bulunan taşınmazlar hakkında Türk hukuku uygulanır.” İkinci fıkraya göre mirasın açılması sebeplerine, iktisabına ve taksimine ilişkin hükümler terekenin bulunduğu ülke hukukuna tâbidir. Aynı Kanun'un 43. maddesi yetkiyi belirler: mirasa ilişkin davalar ölenin Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesinde, son yerleşim yeri Türkiye'de değilse terekeye dâhil malların bulunduğu yer mahkemesinde görülür.

Pratik sonuç: yabancı uyruklu bir kişinin Türkiye'deki taşınmazı söz konusuysa paylar tek bir hukuka göre belirlenmeyebilir — taşınmaz için Türk hukuku, geri kalan için ölenin millî hukuku.

Harç, masraf ve noter ücreti

Bu yazı rakam vermiyor: mahkeme harçları Harçlar Kanunu'na bağlı tarifeyle, noterlik ücreti Noterlik Ücret Tarifesi ile belirlenir ve ikisi de her yıl değişir. Noterlik Kanunu m.71/B'nin dördüncü fıkrası, 71/A'daki işlemler için alınacak ücretin “Noterlik Ücret Tarifesinde ayrıca gösterilir” olduğunu ve bu işlemlere ilişkin kâğıtların değerli kâğıt bedellerinden istisna tutulduğunu söyler. Yönetmelik m.14'e göre Kimlik ve Adres Paylaşımı Sistemi sorgulama giderleri ilgiliden makbuz karşılığı tahsil edilir.

Mahkeme yolunda başvuru harcı ve tebligat gideri doğar. Güncel tutarlar için dava harcı ve mahkeme gideri hesaplayıcımızı kullanabilir, başvurudan önce ilgili tarifeden teyit edebilirsiniz.

Veraset ve intikal beyanı ayrı bir yükümlülüktür

Belgeyi almak vergi yükümlülüğünü karşılamaz; bunlar iki ayrı işlemdir. 7338 sayılı Veraset ve İntikal Vergisi Kanunu'nun 9. maddesi beyanname süresini ölüm tarihine bağlar: ölüm Türkiye'de olmuşsa mükellefler Türkiye'deyse dört ay, yabancı bir memlekette iseler altı ay. Ölüm yurt dışında olmuşsa ölçüt tersine döner: mükellefler Türkiye'deyse altı ay, ölenin bulunduğu memlekette iseler dört ay, ölenin bulunduğu yerin dışında başka bir yabancı memlekette iseler sekiz ay. Gaiplikte süre, gaiplik kararının ölüm siciline kaydolunduğu tarihi izleyen bir aydır. Süreler belgenin alındığı tarihten değil, ölümden işler.

17. madde sık karşılaşılan bir sonucu açıklar: bankalar, sigorta şirketleri, mahkemeler ve icra daireleri hak sahibine para verebilmek için önce verginin ödendiğine dair vergi dairesinden alınmış bir tasdikname ister; tasdikname ibraz edilmezse istihkaktan veraset yoluyla intikallerde %5, ivazsız intikallerde %15 oranında tevkifat yaparak bakiyeyi öderler. Yani belgeyi aldınız diye para hemen elinize geçmeyebilir; vergi tarafı ayrıca tamamlanır.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Notere gittim, “bu belgeyi veremem” dedi. Ne yapmam gerekir?
Noterin bu yanıtı çoğu zaman bir ret değil, yetki sınırının bildirilmesidir: Noterlik Kanunu m.71/B ve Yönetmelik m.5, nüfus kayıtları yetmiyorsa, bilirkişi ya da tanık gerekiyorsa, talep yabancılık unsuru taşıyorsa veya belgeyi yabancılar istiyorsa noterin belge veremeyeceğini söyler. Bu hâllerde başvuru sulh hukuk mahkemesine yapılır; mahkeme HMK m.385 uyarınca resen araştırma yapabildiği için noterin yapamadığı incelemeyi yürütebilir.

2. Babam Trabzon'da öldü, ben İstanbul'da oturuyorum. Trabzon'a gitmem gerekir mi?
Mirasçılık belgesi için gerekmez: HMK m.384'e göre talepte bulunan kişinin veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir. Mirası reddetmek veya terekenin paylaşılmasını istemek söz konusuysa durum değişir: TMK m.609 ret beyanının mirasın açıldığı yer sulh mahkemesince kütüğe yazılacağını, HMK m.11/1 ise paylaşma ve tenkiste ölenin son yerleşim yeri mahkemesinin kesin yetkili olduğunu söyler.

3. Belgede bir mirasçı eksik yazılmış. Belge yine de geçerli mi?
Düzeltilene kadar kurumlar ona göre işlem yapar, ama tartışma kapanmış değildir. TMK m.598/3 geçersizliğin her zaman ileri sürülebileceğini, HMK m.388 çekişmesiz yargı kararlarının maddi anlamda kesin hüküm teşkil etmediğini söyler. İki hafta içindeyseniz HMK m.387 uyarınca istinaf, değilseniz iptal ve yeni belge verilmesi davası gündeme gelir; o davada HMK m.11/3 gereği mirasçıların her birinin oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir.

4. Vasiyetnameyle bana bir taşınmaz bırakıldı. Bu belgeyi noterden alabilir miyim?
Hayır. TMK m.598/1 noterliği yasal mirasçılar bakımından yetkilendirir. Atanmış mirasçı veya vasiyet alacaklısı olduğunuzu gösteren belgeyi ikinci fıkra uyarınca sulh mahkemesi verir ve bunun için ölüme bağlı tasarrufa, mirasçılar ya da başka vasiyet alacaklıları tarafından kendilerine bildirilmesinden başlayarak bir ay içinde itiraz edilmemiş olması gerekir. Ayrıca m.598/4 uyarınca tasarrufun iptaline ilişkin dava hakkı saklıdır.

5. Belgeyi almak mirası kabul ettiğim anlamına gelir mi?
Belge tek başına bir kabul beyanı değildir; mirasçılık zaten TMK m.599 uyarınca ölümle kazanılır ve belge bunu yalnızca gösterir. Asıl dikkat edilmesi gereken, mirasın reddi için TMK m.606'daki üç aylık sürenin belge beklenirken de işlemesidir. Mirasbırakanın borçlarından çekiniyorsanız süreyi belgeye bağlamayın; ret yolunun koşulları ve süreleri ayrı bir konudur.